SOS: Việt Nam đang đứng đầu Đông Nam Á về ung thư dạ dày

Theo số liệu từ GLOBOCAN, năm 2022 Việt Nam ghi nhận hơn 16.277 ca mắc mới ung thư dạ dày, con số cao nhất khu vực Đông Nam Á. Mỗi năm hơn 13.000 người tử vong vì căn bệnh này — nghĩa là tỷ lệ tử vong gần tương đương số ca mắc mới. Ung thư dạ dày hiện nằm trong top 3 nguyên nhân tử vong do ung thư tại Việt Nam, chỉ sau ung thư gan và ung thư phổi.
Nghiên cứu từ Global Burden of Disease Study đăng trên JAMA Oncology (Fitzmaurice và cộng sự, 2019) cho thấy ung thư dạ dày là một trong những nguyên nhân gây mất năm sống (DALYs) hàng đầu ở nam giới toàn cầu — với 542.000 ca tử vong và 12,2 triệu DALYs trong năm 2017. Tại các quốc gia có chỉ số phát triển xã hội trung bình–thấp như Việt Nam, gánh nặng này càng đè nặng hơn vì hệ thống tầm soát còn hạn chế.
Đáng chú ý, một nghiên cứu đăng trên International Journal of Cancer (Yu và cộng sự, 2024) khi so sánh dữ liệu giữa GLOBOCAN 2020 và GBD 2019, đã chỉ ra rằng sự khác biệt lớn nhất về tỷ lệ mắc ung thư đường tiêu hoá tập trung ở các nước Đông Nam Á — trong đó có Việt Nam. Nguyên nhân chính: thiếu hệ thống đăng ký ung thư dựa trên dân số, dẫn đến dữ liệu bị sai lệch và chiến lược phòng chống thiếu chính xác.
70% dân số nhiễm HP — "quả bom nổ chậm" trong dạ dày người Việt
ThS.BS.CK2 Hứa Thị Tú Anh (Trường ĐH Y khoa Phạm Ngọc Thạch) cho biết tỷ lệ nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) tại Việt Nam hiện ở mức 70,3% dân số. Từ năm 2009, Tổ chức Y tế Thế giới đã xếp HP vào nhóm tác nhân gây ung thư loại 1 — cùng nhóm với amiăng và thuốc lá.
Con đường từ nhiễm HP đến ung thư dạ dày không xảy ra trong một đêm. Theo tài liệu từ World Gastroenterology Organisation Global Guideline (Katelaris và cộng sự, 2023), HP thường khởi phát bằng viêm dạ dày mạn không triệu chứng ở khoảng 70% người nhiễm. Trong số này, 15–20% tiến triển thành loét dạ dày tá tràng, và khoảng 1% chuyển thành ung thư dạ dày.
1% nghe có vẻ nhỏ. Nhưng khi 70% dân số một quốc gia gần 100 triệu người đều nhiễm HP, thì 1% đó tương đương hàng chục ngàn người mỗi thế hệ.
Điều đáng lo hơn: tỷ lệ tái nhiễm HP sau điều trị tại Việt Nam rất cao — 23% sau 12 tháng, 38,5% sau 31 tháng. Trong năm đầu sau điều trị, có từ 40% đến 75% trường hợp bị tái nhiễm (so với khoảng 12% ở các nước phát triển). Và tình trạng kháng kháng sinh đa thuốc (kháng cùng lúc Clarithromycin và Levofloxacin) tại Việt Nam đã vượt 57%.
Nói cách khác: diệt HP đã khó, giữ cho không tái nhiễm còn khó hơn và mỗi lần tái nhiễm lại phải dùng phác đồ kháng sinh mạnh hơn — vòng xoáy này đang đẩy nhiều người vào ngõ cụt điều trị các bệnh nhiễm trùng sau đó.
Phát hiện muộn — căn bệnh "im lặng" đến khi quá trễ
Theo PGs Doãn Thái Kỳ (Bệnh viện 108) chỉ ra một nghịch lý: ung thư dạ dày giai đoạn sớm gần như không có triệu chứng lâm sàng. Những biểu hiện như ợ chua, đầy bụng, khó tiêu khiến hàng triệu người Việt khác nghĩ rằng "viêm dạ dày thông thường."
Khi triệu chứng rõ ràng hơn — sụt cân nhanh, nuốt vướng, nôn ra máu — thì bệnh thường đã ở giai đoạn tiến triển hoặc di căn.
Hệ quả: đa số bệnh nhân tại Việt Nam nhập viện ở giai đoạn 3 trở lên. Theo số liệu từ Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, tỷ lệ sống sau 5 năm phân theo giai đoạn như sau:
Giai đoạn 1: Tiên lượng khả quan nhất, tỷ lệ sống 5 năm cao
Giai đoạn 3A: Khoảng 20%
Giai đoạn 3B: Khoảng 14%
Giai đoạn 3C: Khoảng 9%
Giai đoạn 4 (di căn xa): Chỉ khoảng 4%
Tỷ lệ sống 5 năm tổng thể của ung thư dạ dày toàn cầu vẫn dưới 35%, theo tổng quan đăng trên European Journal of Cancer Prevention (Lyons, Le, Pham, 2019). Tại Việt Nam, con số thực tế có thể thấp hơn vì tỷ lệ phát hiện sớm còn rất thấp.
Những giới hạn thực sự của y học hiện đại trong điều trị dạ dày
Cần nói rõ: y học hiện đại (tây y) đã cứu sống nhiều bệnh nhân ung thư dạ dày, đặc biệt khi phát hiện sớm. Phẫu thuật, hoá trị, xạ trị, liệu pháp miễn dịch — mỗi phương pháp đều có vai trò riêng. Nhưng cũng cần nhìn nhận thẳng thắn những giới hạn đang tồn tại:
Thứ nhất: Kháng hoá trị — bài toán chưa có lời giải trọn vẹn
Hoá trị là phương pháp điều trị trung tâm cho ung thư dạ dày giai đoạn tiến triển và di căn. Các phác đồ phổ biến như FOLFOX (oxaliplatin + leucovorin + 5-FU) hay XELOX (oxaliplatin + capecitabine) ban đầu có thể đạt tỷ lệ đáp ứng trên 50%. Nhưng theo tổng quan trên PMC về cơ chế kháng thuốc trong ung thư dạ dày, gần như tất cả bệnh nhân đều phát triển kháng thuốc, dẫn đến thất bại điều trị và thời gian sống trung bình chỉ đạt 9–11 tháng.
Tỷ lệ sống 5 năm tổng thể của ung thư dạ dày sau hoá trị vẫn chỉ ở mức khoảng 27,4%. Cơ chế kháng thuốc rất phức tạp — bao gồm giảm nồng độ thuốc nội bào, thay đổi đích tác dụng của thuốc, rối loạn con đường tín hiệu sống–chết tế bào và tương tác giữa tế bào ung thư với vi môi trường khối u.
Thứ hai: Tác dụng phụ nặng nề
Thuốc hoá trị tấn công tế bào phân chia nhanh — không phân biệt tế bào ung thư hay tế bào lành. Hệ quả: buồn nôn, nôn mửa, rụng tóc, lở miệng, tiêu chảy hoặc táo bón, thiếu máu, giảm tiểu cầu (dễ chảy máu), giảm bạch cầu (tăng nguy cơ nhiễm trùng), mệt mỏi kéo dài. Người bị cắt toàn bộ dạ dày không thể hấp thu vitamin B12 — cần bổ sung suốt đời. Mật có thể trào ngược vào thực quản gây rối loạn tiêu hoá mạn tính.
Với liệu pháp sinh học (biologic therapy), tác dụng phụ có thể còn nghiêm trọng hơn: ớn lạnh, sốt cao, phát ban, tiêu chảy — một số trường hợp phải nhập viện.
Thứ ba: Kháng liệu pháp miễn dịch
Liệu pháp miễn dịch (đặc biệt nhóm ức chế PD-1/PD-L1) từng được kỳ vọng sẽ thay đổi cuộc chơi. Nhưng theo tổng quan đăng trên Cell Death & Disease (Luo và cộng sự, 2025), một tỷ lệ đáng kể bệnh nhân thể hiện kháng thuốc nguyên phát hoặc kháng thuốc mắc phải, hạn chế hiệu quả tổng thể. Vi môi trường khối u dạ dày có tính ức chế miễn dịch rất đa dạng, giúp tế bào ung thư "trốn" khỏi hệ miễn dịch qua nhiều cơ chế khác nhau.
Nghiên cứu trên Trends in Cancer (Yasuda & Wang, 2024) cũng xác nhận: đáp ứng bền vững với liệu pháp miễn dịch trong ung thư dạ dày vẫn còn rất hạn chế do tính không đồng nhất của vi môi trường khối u.
Thứ tư: Khác biệt Đông–Tây trong kết quả điều trị
Một điểm ít được nhắc đến: kết quả điều trị ung thư dạ dày giữa các nước phương Đông (Nhật Bản, Hàn Quốc) và phương Tây khác nhau rất lớn. Theo tổng quan trên PMC, tại Nhật Bản nhờ hệ thống tầm soát sớm kết hợp kỹ thuật phẫu thuật D2 thành thục, tỷ lệ sống 4 năm trong nhóm hoá trị bổ trợ đạt 86,3%. Trong khi đó, ung thư dạ dày tại phương Tây vẫn là "a virulent disease" — một căn bệnh ác tính với tiên lượng kém hơn nhiều. Việt Nam, dù ở châu Á, lại gần với mô hình phương Tây hơn — do hệ thống tầm soát chưa phổ cập và phát hiện bệnh chủ yếu ở giai đoạn muộn.
Vậy chúng ta có thể làm gì?
Bài viết này không nhằm phủ nhận tây y — mà muốn nhìn nhận rằng ngay cả những công cụ mạnh nhất cũng có những giới hạn. Và trong những khoảng trống đó, y học cổ truyền có thể đóng vai trò hỗ trợ ở nhiều khía cạnh:
Nghiên cứu gần đây trên Pharmacological Research (Chen và cộng sự, 2025) cho thấy berberin — hoạt chất chính trong Hoàng Liên (Coptidis Rhizoma), một dược liệu quen thuộc trong đông y — thể hiện hoạt tính chống ung thư phổ rộng, bao gồm ức chế tăng sinh tế bào ung thư, ngăn di căn, kích hoạt quá trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis), và đặc biệt — tăng cường hiệu quả của hoá trị thông thường. Một nghiên cứu khác trên Phytomedicine (Lu và cộng sự, 2024) chứng minh Cepharanthine — chiết xuất từ thảo dược — có thể tăng nhạy cảm của tế bào ung thư dạ dày với hoá trị thông qua ức chế cơ chế tự thực (autophagy) của tế bào ung thư.
Đây không phải "thần dược chữa ung thư." Đây là những tín hiệu khoa học cho thấy dược liệu thiên nhiên — khi được nghiên cứu bài bản và sử dụng đúng cách — có tiềm năng bổ trợ cho y học hiện đại, đặc biệt trong việc giảm kháng thuốc và hỗ trợ chất lượng sống của bệnh nhân.
Và thảo dược của Việt Nam không thiếu những loại như Hoàng Liên, thậm chí tuyệt vời hơn Hoàng Liên nhiều lần.
#HaiLuaHerbalWorld#