Nhiều bài thuốc quý nghìn đời bị loại khỏi hệ thống điều trị chỉ vì luật

Chiều 20/5, làm việc với Đảng ủy Bộ Y tế về công tác y học cổ truyền, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu phát triển y học cổ truyền trên nền tảng khoa học công nghệ hiện đại, gắn với kinh tế sức khỏe và sức mạnh mềm quốc gia.

Trên thực tế, trong những năm qua, Đảng và Nhà nước luôn nhấn mạnh việc phải phát triển, hiện đại hóa và số hóa Y học cổ truyền Việt Nam.

Tuy nhiên, theo GS.TS Trương Việt Bình, nguyên Hiệu trưởng Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam, Chủ tịch Hội Nam y, thực tế lại đang tồn tại một nghịch lý đáng suy ngẫm: Một nền y học có bề dày hàng nghìn năm, với những vị danh y lẫy lừng thế giới như Tuệ Tĩnh, Hải Thượng Lãn Ông nhưng vị thế của y học cổ truyền trong hệ thống y tế hiện đại lại vô cùng khiêm tốn.

Trong một thời gian dài, theo GS Bình, ngân sách dành cho y học cổ truyền chỉ chiếm khoảng 5% tổng ngân sách y tế. Tỷ lệ nhân lực của lĩnh vực này cũng chỉ ở mức khoảng 6%.

Những con số trên, theo ông, cho thấy khoảng cách khá lớn giữa chủ trương phát triển y học cổ truyền với nguồn lực thực tế được phân bổ.

Sự chênh lệch càng rõ hơn khi nhìn sang Trung Quốc. Theo GS Bình, ngay từ khi thành lập nước, Trung Quốc đã xây dựng hệ thống quản lý riêng cho Trung y Trung dược với cơ quan chuyên trách hoạt động độc lập. Ngân sách và nhân lực dành cho lĩnh vực này được duy trì ở mức khoảng 30%.

“Y học cổ truyền đang bị kìm kẹp bởi những quy định hành chính không được xây dựng dựa trên đặc thù của Đông y. Việc thiếu hụt cơ chế và tài chính khiến y học cổ truyền Việt Nam gần như "không thể cựa quậy được" trong guồng quay của y học hiện đại”, GS Bình nhấn mạnh.
 

Một trong những bất cập lớn nhất hiện nay, theo GS Bình, nằm ở cách xây dựng và áp dụng các quy định quản lý thuốc.

“Luật Dược hiện hành được xây dựng dựa trên cốt lõi của thuốc tây y nên phát sinh nhiều điểm bất cập khi áp đặt cứng nhắc vào y học cổ truyền”, GS Bình chỉ ra điểm nghẽn.

Theo GS Bình, y học hiện đại chủ yếu dựa trên các hoạt chất đơn lẻ hoặc một số hoạt chất xác định rõ ràng. Đây cũng là nền tảng để xây dựng tiêu chuẩn chất lượng, quy trình nghiên cứu và cấp phép lưu hành thuốc.

Trong khi đó, thuốc y học cổ truyền lại có đặc điểm hoàn toàn khác. Một bài thuốc thường là sự phối hợp của nhiều vị thuốc với hàng trăm hợp chất khác nhau, tạo nên tác dụng điều trị thông qua sự tương tác tổng thể giữa các thành phần.

Luật Dược hiện nay yêu cầu cơ sở sản xuất phải phân tích và chứng minh hoạt chất chính để xây dựng tiêu chuẩn chất lượng. Tuy nhiên, đây là yêu cầu rất khó đối với nhiều bài thuốc cổ truyền.

"Có những vị thuốc chứa rất nhiều hợp chất khác nhau. Muốn nghiên cứu đầy đủ hoạt chất chính theo quy trình quốc tế có thể cần tới hàng triệu USD cho một vị thuốc", ông cho biết.

Với hàng nghìn vị thuốc và bài thuốc dân gian đang tồn tại trong cộng đồng, việc áp dụng cách tiếp cận tương tự thuốc tân dược khiến không ít sản phẩm gặp khó khăn khi muốn tham gia hệ thống khám chữa bệnh chính thức.
 

“Với hàng ngàn vị thuốc và bài thuốc quý trong dân gian, lấy đâu ra nguồn lực tài chính khổng lồ như vậy để "hợp thức hóa" theo tiêu chuẩn Tây y?

Chính quy định này đã biến những bài thuốc hiệu nghiệm nghìn đời thành "vi phạm luật", bị loại ra khỏi hệ thống điều trị chính thống”, GS Bình nhấn mạnh.

Chuyên gia này dẫn chứng ví dụ một triết lý điều trị trong y học cổ truyền là “lấy độc trị độc”. Tuy nhiên, theo Luật Dược, dược phẩm không được chứa độc tính. Điều này vô tình khiến nhiều phương thuốc điều trị dựa trên triết lý này không thể sử dụng một cách đúng luật.

“Một số dược liệu về bản chất có chứa độc tố, người khỏe mạnh không thể tùy tiện sử dụng. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, khi người bệnh đang mang một loại độc tố hoặc mắc một tình trạng bệnh lý nhất định, dược liệu đó nếu được dùng đúng cách, đúng liều có thể tạo ra tác dụng đối kháng, góp phần hóa giải độc tính”, GS Bình dẫn chứng.
 

Bên cạnh rào cản về tiêu chuẩn, quy định về công khai công thức bài thuốc cũng đang là một "điểm nghẽn" lớn.

Theo GS Bình, nhiều lương y nắm giữ những bài thuốc gia truyền quý báu, hiệu quả rất cao nhưng không dám đăng ký vì luật bắt buộc phải công khai toàn bộ thành phần, hàm lượng.

Tuy nhiên, theo GS Bình, với đặc thù y học cổ truyền, khi hàm lượng và thành phần bài thuốc được công khai, các cá nhân, tổ chức có thể “ăn cắp bản quyền” nhanh chóng. Trong khi đó, công thức bài thuốc là “báu vật” của những gia đình, cá nhân làm nghề y.
 

“Chính bản thân tôi cũng là người từng bị đánh cắp công thức bài thuốc. Chỉ cần anh công bố, các cá nhân, tổ chức có thể “đánh cắp” ngay, thay tên đổi họ và sản xuất quy mô lớn.

Người thầy thuốc nắm giữ bí quyết truyền đời cuối cùng lại trắng tay. Chính cơ chế này đang đẩy những báu vật của Nam y vào con đường bị mai một hoặc phải hoạt động ở vùng xám”, GS Bình trăn trở.

Một hệ lụy khác từ việc áp đặt tiêu chuẩn cứng nhắc là cách định nghĩa về "thuốc giả" hay "thuốc kém chất lượng".

Dược liệu là sản phẩm của thiên nhiên, chất lượng phụ thuộc vào thổ nhưỡng, khí hậu và thời vụ.

GS Bình dẫn chứng: "Cùng là củ nghệ, trồng ở Thanh Hóa hoạt chất có thể rất cao, nhưng trồng ở nơi khác hoạt chất lại thấp hơn một chút do khí hậu vùng miền.

Tuy nhiên, luật hiện hành quy định nếu hàm lượng hoạt chất chỉ đạt dưới 70% so với "chuẩn" thì bị khép vào tội thuốc giả hoặc thuốc kém chất lượng và bị xử phạt rất nặng. Điều này tạo áp lực lớn với những đơn vị phát triển dược liệu, bào chế thuốc”.
 

Theo GS Bình, cơ chế đấu thầu hiện nay chính là "sợi dây xích" kéo lùi chất lượng điều trị tại các bệnh viện y học cổ truyền.

Trong ngành y, thuốc là công cụ để cứu người, nhưng cơ chế đấu thầu hiện nay lại đang vận hành theo tư duy của một cuộc mặc cả hàng hóa thông thường. Theo quy định, các bệnh viện phải ưu tiên lựa chọn nhà thầu có giá thấp nhất.

Điều này dẫn đến một thực tế trớ trêu là những loại dược liệu chất lượng tốt, giá cao thường bị đánh bật bởi các loại dược liệu chỉ đạt 70-80% hoạt chất (vừa đủ ngưỡng tối thiểu, giá rẻ).

GS Bình đã đặt so sánh: "Nếu ví thuốc y học cổ truyền với lúa gạo thì giống như chúng ta có gạo ST25 ngon nhất thế giới, nhưng các cơ sở lại ưu tiên loại gạo rẻ tiền phẩm chất thấp”.

Bên cạnh chất lượng, các quy định về đấu thầu hiện tại cũng dẫn đến thực trạng bệnh viện y học cổ truyền nhưng lại thiếu thuốc y học cổ truyền.

GS Bình phân tích, dược liệu là sản phẩm phụ thuộc vào mùa vụ, thổ nhưỡng và khí hậu. Một năm thiên tai, mất mùa, giá dược liệu thị trường tăng cao là điều tất yếu. Thế nhưng, giá trần trong đấu thầu lại thường bị áp theo mức giá của năm trước cộng thêm một tỷ lệ rất nhỏ. Trong khi giá dược liệu ở năm nguồn cung khan hiếm có thể tăng gấp đôi là chuyện thường.

GS Bình phân tích: “Khi giá duyệt thấp hơn nhiều giá thị trường, không doanh nghiệp nào dại dột tham gia thầu để chịu lỗ. Hệ quả là gì? Các bệnh viện công lập rơi vào tình trạng "thất bại thầu", và người bệnh là đối tượng chịu thiệt thòi nhất”.

Chủ tịch Hội Nam y Việt Nam cho biết, vừa qua khi đi khảo sát, ngay tại một số cơ sở y học cổ truyền lớn của các nước, ông bàng hoàng khi những kệ thuốc khoa Dược trống rỗng.
 

Theo GS Bình, nhìn ra các nước láng giềng có nền y học cổ truyền phát triển mạnh như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản đều có một hệ thống pháp lý tách biệt.

“Trung Quốc đã thành lập Cục Trung y Trung dược trực thuộc Quốc vụ viện, hoạt động độc lập với Bộ Y tế để bảo vệ đặc thù của ngành. Họ có Luật Dược Trung y độc lập, luật khám chữa bệnh riêng cho y học cổ truyền, không để Tây y chi phối”, GS Bình nêu.

Nếu không thay đổi "chiếc áo" pháp lý đang quá chật chội này, chúng ta sẽ tiếp tục chứng kiến cảnh "vàng mười" của y học dân tộc bị vùi lấp, trong khi người dân vẫn phải gánh chịu chi phí điều trị đắt đỏ từ những loại thuốc ngoại nhập.

Xây dựng Luật Y dược cổ truyền riêng biệt không phải là đặc quyền, mà là sự trả lại vị thế công bằng cho một ngành khoa học đặc thù.

“Chỉ khi có luật riêng để "cởi trói" cho sản xuất, nuôi trồng và bảo hộ trí tuệ, chúng ta mới có thể thực hiện việc kết hợp Đông - Tây y để xây dựng nền y học Việt Nam hiện đại, khoa học và dân tộc

Xây dựng Luật Y dược cổ truyền riêng biệt chính là bước đột phá để hiện thực hóa tầm nhìn của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về một nền y tế số hóa, hiện đại nhưng đậm đà bản sắc dân tộc.

Khi "chiếc áo" pháp lý đã vừa vặn, "mỏ vàng" dược liệu và trí tuệ nghìn năm của cha ông chắc chắn sẽ trở thành động lực phát triển mạnh mẽ cho Việt Nam”, GS Bình nhấn mạnh.
Minh Nhật ( Dân trí)