Vì sao không nên dùng oxy già để sát trùng vết thương thông thường?

1. Oxy già sát khuẩn mạnh nhưng không 'phân biệt' vi khuẩn và mô lành

• Oxy già sát khuẩn mạnh nhưng không 'phân biệt' vi khuẩn và mô lành
• Oxy già có thể làm chậm quá trình lành vết thương
• Nguy cơ tiềm ẩn khi dùng oxy già không đúng cách
• Khi nào nên tránh và khi nào mới cân nhắc dùng oxy già?

Hydrogen peroxide là chất oxy hóa mạnh, khi tiếp xúc với mô và máu sẽ phân hủy thành nước và oxy. Quá trình này tạo ra các bọt khí li ti, có thể giúp đẩy bụi bẩn, mô chết và mủ ra khỏi bề mặt vết thương. Nhờ cơ chế này, oxy già từng được sử dụng rộng rãi trong sơ cứu vì khả năng làm sạch nhanh chóng.

Tuy nhiên, quá trình phân hủy này cũng tạo ra nhiều gốc oxy tự do. Đây là các phân tử có hoạt tính cao, có thể phá hủy màng tế bào, protein và vật chất di truyền. Điều này giúp tiêu diệt vi khuẩn, nhưng đồng thời cũng gây tổn thương các tế bào khỏe mạnh như tế bào da, bạch cầu và nguyên bào sợi. Khi các tế bào này bị phá hủy, hàng rào miễn dịch tự nhiên tại chỗ bị suy yếu.

Ngoài ra, nồng độ oxy già dùng trong y tế cao hơn rất nhiều so với mức mà cơ thể tạo ra tự nhiên. Trong điều kiện sinh lý, lượng hydrogen peroxide rất nhỏ có thể đóng vai trò tín hiệu giúp điều hòa viêm và kích thích lành thương. Nhưng ở nồng độ 3%, dung dịch này trở thành yếu tố gây stress oxy hóa mạnh, khiến tế bào chết hàng loạt và làm gián đoạn quá trình hồi phục. Hậu quả là sau khi sát khuẩn ban đầu, vết thương có thể dễ bị nhiễm khuẩn trở lại nếu không được chăm sóc đúng cách.

2. Oxy già có thể làm chậm quá trình lành vết thương

Trong quá trình hồi phục, nguyên bào sợi đóng vai trò quan trọng vì chúng tạo ra collagen giúp lấp đầy vết thương. Khi tiếp xúc với hydrogen peroxide nồng độ cao, các tế bào này bị giảm khả năng sống, di chuyển và phân chia. Điều đó khiến nền mô mới hình thành chậm hơn, vết thương khó khép miệng.

Oxy già cũng ảnh hưởng đến mô hạt – lớp mô đỏ ẩm xuất hiện khi vết thương đang hồi phục tốt. Các mạch máu nhỏ trong mô hạt rất dễ bị tổn thương bởi stress oxy hóa. Khi mạch máu bị phá hủy, lượng máu nuôi giảm, mô mới không nhận đủ dưỡng chất và có thể bị thoái hóa. Điều này khiến vết thương lâu lành hoặc dễ để lại sẹo.

Ngoài ra, oxy già có thể gây kích ứng hoặc bỏng nhẹ đối với lớp da non mới hình thành. Khi da liên tục bị tổn thương, cơ thể phải tái tạo lại nhiều lần, làm tăng nguy cơ sẹo thâm hoặc sẹo lồi. Đây là lý do nhiều bác sĩ khuyến cáo tránh sử dụng oxy già trong giai đoạn vết thương đang lên da non.

Trẻ em là nhóm đặc biệt nhạy cảm. Da trẻ mỏng hơn, dễ thấm các hóa chất sát trùng mạnh. Oxy già có thể gây đau rát, chậm lành mà không cải thiện kết quả.

3. Nguy cơ tiềm ẩn khi dùng oxy già không đúng cách

Ngoài tác động lên tế bào, oxy già còn tiềm ẩn những rủi ro khác nếu sử dụng sai. Khi đổ dung dịch vào các khoang sâu hoặc đường dò kín, lượng oxy sinh ra có thể tích tụ và gây tăng áp lực. Trong trường hợp hiếm, điều này có thể dẫn đến tổn thương mô hoặc biến chứng nguy hiểm.

Một số vị trí như tai giữa, khoang kín hoặc vết thương sâu không nên dùng oxy già. Nếu có thủng màng nhĩ, nhỏ oxy già vào tai có thể gây kích ứng niêm mạc, ảnh hưởng đến thính lực. Do đó, việc sử dụng dung dịch này cần thận trọng và không nên tự ý áp dụng cho mọi vết thương.

Ngoài ra, lạm dụng oxy già hàng ngày khiến vết thương bị "tẩy rửa quá mức". Khi bề mặt liên tục bị phá hủy, cơ thể phải bắt đầu lại quá trình lành thương từ đầu, kéo dài thời gian hồi phục.

4. Khi nào nên tránh và khi nào mới cân nhắc dùng oxy già?

Trong chăm sóc vết thương, mục tiêu quan trọng không còn là "sát trùng càng mạnh càng tốt" mà là tạo môi trường tối ưu cho mô lành phục hồi. Các nghiên cứu cho thấy tế bào da và nguyên bào sợi hoạt động tốt hơn trong môi trường sạch nhưng ít bị kích ứng. Vì vậy, các dung dịch dịu nhẹ như nước sạch hoặc nước muối sinh lý thường được ưu tiên, giúp loại bỏ bụi bẩn mà không gây tổn thương thêm cho mô đang hồi phục.

Giữ vết thương ẩm vừa phải cũng được xem là yếu tố quan trọng. Khi bề mặt vết thương không bị khô cứng, tế bào có thể di chuyển dễ dàng hơn để tái tạo da mới. Điều này giúp rút ngắn thời gian lành, giảm nguy cơ sẹo xấu. Do đó, sau khi làm sạch, người chăm sóc thường chỉ cần bôi một lớp mỏng sản phẩm phục hồi da hoặc mỡ bảo vệ rồi che phủ bằng băng sạch.

Oxy già không còn được sử dụng thường xuyên như trước. Dung dịch này chỉ có thể cân nhắc trong tình huống vết thương rất bẩn, có nhiều đất cát hoặc mô chết cần làm sạch nhanh. Ngay cả khi sử dụng, chỉ dùng một lần duy nhất để hỗ trợ làm sạch ban đầu, sau đó rửa lại kỹ bằng nước hoặc nước muối nhằm loại bỏ phần dung dịch còn sót lại. Lặp lại nhiều lần có thể làm tổn thương mô mới hình thành.

Đối với những vết trầy xước nhỏ hoặc đã bắt đầu lên da non, oxy già thường không cần thiết. Chỉ cần rửa nhẹ nhàng dưới vòi nước, lau khô và che phủ là đủ. Cách xử lý này vừa giảm đau rát vừa giúp vết thương phục hồi tự nhiên. Đây cũng là phương pháp được khuyến khích đặc biệt ở trẻ em, vì da trẻ nhạy cảm, dễ bị kích ứng bởi các chất sát khuẩn mạnh.

Ngoài ra, nếu vết thương có dấu hiệu nhiễm trùng như sưng đỏ lan rộng, đau tăng, có mủ hoặc sốt, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được đánh giá. Khi đó, bác sĩ sẽ lựa chọn dung dịch sát khuẩn phù hợp hoặc phương pháp điều trị chuyên sâu hơn thay vì tiếp tục dùng oxy già tại nhà.

BS Nguyễn Huy Hoàng