Sự thật về tam thất (kỳ 3): Vì sao tam thất giá rẻ thường “cụt đầu”?

Phải thừa nhận rằng, cách Trung Quốc đầu tư cho nông nghiệp , đặc biệt là dược liệu - cực kỳ bài bản và triệt để.
Chỉ riêng cây tam thất, họ đã quy hoạch cả một vùng trồng rộng lớn tại khu vực Văn Sơn, thuộc tỉnh Vân Nam. Quy mô khu vực này rộng đến mức có thể ví như một “đặc khu tam thất”, trải dài trên các dãy núi cao từ 1.200m trở lên.
Người nông dân không sản xuất manh mún. Họ được bố trí sinh sống tập trung, nhà cửa xây dựng như những thị trấn nhỏ, rồi cùng nhau canh tác trên những cánh đồng dược liệu quy mô lớn.
Song song với đó là hệ sinh thái hỗ trợ phía sau:
Doanh nghiệp khởi nghiệp trong lĩnh vực thảo dược được hỗ trợ vốn, thậm chí chỉ cần có đề án là có thể tiếp cận nguồn tài trợ. Các viện nghiên cứu, trung tâm thí nghiệm, phòng lab hiện đại xuất hiện dày đặc.
Tại Văn Sơn, có những viện nghiên cứu tam thất với quy mô tương đương một trường đại học lớn. Hàng trăm giáo sư, tiến sĩ gần như dành trọn sự nghiệp chỉ để nghiên cứu một loại củ.
Ngay cả Đại học Kỹ thuật Côn Minh cũng có riêng một viện nghiên cứu về tam thất, nơi các nhà khoa học ăn ở cùng nông dân, nghiên cứu từ thực địa đến phòng thí nghiệm.
Bước vào các viện này, tôi thực sự choáng ngợp: máy móc hiện đại, phòng lab đạt chuẩn cao, nghiên cứu từ chiết xuất, chế biến đến tìm kiếm hoạt chất mới. Nhưng thú thật, với người không chuyên sâu, những thứ đó khó mà “cảm” hết được.
Tôi thích đi thực tế hơn.
Một người bạn địa phương dẫn tôi đến chợ đầu mối tam thất Văn Sơn. Và phải nói thật: nếu chưa tận mắt thấy, rất khó hình dung.
Chỉ một loại dược liệu mà cả khu chợ rộng như một khu đô thị lớn. Đi vài ngày chưa chắc đã hết. Tam thất được đổ thành từng đống lớn như cát sỏi, ban ngày giao thương tấp nập, ban đêm chỉ cần phủ bạt là xong.
Xung quanh là những “làng tam thất” - nhà cửa san sát như khu liền kề, nhà nào cũng có kho, có khu chế biến, có hệ thống phân loại.
Giá cả thì trải dài từ thấp đến cao:
Loại rẻ khoảng vài triệu/kg, loại phổ biến từ 4-7 triệu, loại cao cấp hơn 10 triệu, thậm chí có loại lên tới vài chục triệu/kg.
Điều đáng nói là: tôi gần như không tìm thấy loại tam thất giá rẻ bất thường như ở một số nơi khác.
Tam thất cũng có vô số hình dạng: loại nhỏ như que tăm, loại to như củ sâm, loại vón cục như quả na rừng, loại dáng “sư tử”… Mỗi loại có giá trị riêng, phụ thuộc vào tuổi, vùng trồng và chất lượng.
Trong lúc quan sát, tôi được hỏi một câu:
“Bạn có biết đặc điểm chung của tam thất giá rẻ là gì không?”
Câu trả lời nằm ở một chi tiết rất nhỏ:
Chúng đều bị mất phần “đầu” - tức phần thân.
Đây là điểm mấu chốt.
Với các loại thuộc họ sâm, giá trị không chỉ nằm ở củ mà còn ở phần thân - nơi chứa nhiều hoạt chất saponin quan trọng. Thân càng phát triển, giá trị dược liệu càng cao.
Vậy tại sao lại bị cắt bỏ?
Câu trả lời có ở khâu chế biến.
Rời chợ đầu mối, tôi được dẫn tới một làng chuyên chế biến tam thất. Giữa cánh đồng là những sân bê tông rộng mênh mông, phủ lưới che nắng. Tam thất được trải kín, phơi theo phương pháp “âm can” - tức phơi trong bóng râm để tránh tia tử ngoại làm giảm chất lượng dược liệu.
Tại đây, một thực tế rất rõ ràng:
Toàn bộ tam thất đều bị tách riêng thân và củ.
Cứ khoảng 5 phần củ thì có 1 phần thân được phơi riêng.
Một người lao động tại đây cho biết:
Phần củ sẽ đưa ra thị trường đại trà.
Còn phần thân được thu gom và chuyển đến các doanh nghiệp lớn ở những khu vực khác.
Điều bất ngờ là:
Phần thân có giá trị cao hơn nhiều lần so với phần củ.
Tuy nhiên, sản lượng lại rất thấp. Phải cần nhiều kg nguyên liệu mới thu được một lượng nhỏ thân, và sau khi sấy thì khối lượng còn lại càng ít.
Chính vì vậy, để tối ưu lợi nhuận, phần thân bị tách ra phục vụ chế biến sâu, còn phần củ – đã “cụt đầu” - trở thành sản phẩm phổ biến trên thị trường với giá rẻ hơn.
Trước đây, tam thất thường được giữ nguyên khi phơi sấy. Nhưng khoảng hơn 10 năm trở lại đây, xu hướng tách riêng này trở nên phổ biến.
Chỉ những loại tam thất cao cấp, trồng lâu năm (7-9 năm), theo đơn đặt hàng riêng, mới được giữ nguyên đầy đủ cả thân và củ.
Quan sát tại nhiều thị trường dược liệu khác nhau cho thấy, hiện tượng “tam thất cụt đầu” không phải cá biệt.
Và trong nhiều trường hợp, đó chính là dấu hiệu rõ ràng nhất để phân biệt giữa hàng phổ thông và hàng có giá trị cao.
Còn tiếp.