THẤT DIỆP NHẤT CHI HOA - TỪ CỦ RẮN CẮN TRONG RỪNG GIÀ ĐẾN CƠN SỐT DƯỢC LIỆU KHẮP CẢ NƯỚC

Tôi biết đến Thất diệp nhất chi hoa khoảng năm 2006. Hồi đó gần như chẳng ai ở Việt Nam quan tâm nó là cái củ gì. Người dân vùng cao vẫn đào bán sang Trung Quốc như bao loại dược liệu khác, cùng với tam thất hoang, lan kim tuyến, sâm rừng. Sở dĩ tôi chú ý đến nó vì thời điểm ấy đang rất quan tâm đến các loại thảo dược có tác dụng giải độc. Sau này còn cùng ông người rừng Trần Ngọc Lâm nghiên cứu và làm trà giải độc. Chính vì thế, khi nghe đồng bào Tây Bắc gọi Thất diệp nhất chi hoa là "củ rắn cắn", tôi lập tức thấy tò mò. Người Dao, người Giáy, người Mông từ lâu đã dùng nó khi bị rắn độc cắn. Họ giã củ lấy nước uống rồi lấy bã đắp lên vết thương. Vì chuyên dùng để xử lý rắn cắn nên dân gian gọi luôn là củ rắn cắn.
Năm 2009, sau bốn lần thất bại, tôi mới chinh phục thành công đỉnh Tây Côn Lĩnh - nóc nhà Đông Bắc Việt Nam. Trong chuyến đi đó, cùng ông Trần Ngọc Lâm và lương y Phạm Văn Thanh, tôi lần đầu tiên nhìn thấy cả một quần thể Thất diệp nhất chi hoa mọc trong rừng già. Tôi vẫn nhớ lúc ông Lâm bất ngờ dừng lại giữa sườn núi, cẩn thận dùng dao nạy từng chút đất rồi nhấc lên một cây thuốc lạ. Thân cây nhỏ như nan hoa xe máy, phía trên xòe ra bảy chiếc lá thành hình tròn rất đẹp, chính giữa mọc một bông hoa kỳ dị. Thế nhưng dưới đất lại là một củ lớn, ngoằn ngoèo như củ dong riềng. Người dẫn đường là Vàng Seo Vần nhìn thấy thì bảo không biết tên cây, chỉ biết người Trung Quốc từng sang tận bản đặt mua với giá rất cao. Ngày ấy họ đã vét gần như sạch loại cây này ở nhiều khu vực biên giới.
Điều thú vị là thời điểm đó gần như không có tài liệu nào nói về Thất diệp nhất chi hoa. Tôi tra cứu khắp nơi, từ sách đến internet, cuối cùng chỉ tìm được một thông tin rất ngắn của nhóm nhà khoa học Việt Nam công bố việc phát hiện quần thể cây Bảy lá một hoa ở Hà Giang. Theo tài liệu này, cây có tên khoa học là Paris polyphylla, thuộc họ Trọng lâu. Đây là loài thực vật quý hiếm được đưa vào Sách Đỏ Việt Nam. Công dụng được ghi nhận chủ yếu là giải độc, hỗ trợ điều trị rắn cắn, viêm phổi, viêm họng và một số bệnh khác. Ngoài vài dòng như vậy thì hầu như chẳng còn thông tin gì thêm.
Sau chuyến đi Tây Côn Lĩnh, tôi viết loạt phóng sự dài kỳ về hành trình chinh phục ngọn núi này. Trong đó có một kỳ riêng kể về việc phát hiện quần thể Thất diệp nhất chi hoa trong rừng già. Không ngờ sau đó loại cây gần như vô danh ấy bắt đầu nổi tiếng. Người Việt biết đến nó ngày càng nhiều. Các trang web bán dược liệu, các bài nghiên cứu, các dự án bảo tồn, các luận văn thạc sĩ, tiến sĩ liên quan đến nó xuất hiện liên tục. Trong khi đó, người Trung Quốc thực ra đã sử dụng nó từ hàng ngàn năm trước. Họ coi đây là một trong những dược liệu giải độc rất quan trọng. Còn đồng bào vùng biên giới thì vẫn âm thầm đào củ bán sang Trung Quốc từ rất lâu trước khi người Việt biết đến cái tên Thất diệp nhất chi hoa.
Điều khiến tôi khó chịu nhất là sau khi nổi tiếng, rất nhiều người bắt đầu thổi phồng công dụng của nó. Hễ nhắc đến Thất diệp nhất chi hoa là nói đến u.n.g t.h.ư. Tôi vốn cực kỳ dị ứng với kiểu quảng bá đó. Hai mươi năm tìm hiểu dược liệu, tôi chưa bao giờ tin có thứ củ, thứ lá hay thứ nấm nào có thể thay thế bệnh viện và bác sĩ. Ngay cả nhân sâm hay tam thất - những vị thuốc đầu bảng trong Đông y - khi b.á.n cho người bệnh K tôi cũng luôn dặn chỉ dùng để hỗ trợ, còn điều trị vẫn phải theo đúng phác đồ của bệnh viện. Tôi rất sợ những ông lang băm kiếm tiền bằng cách gieo hy vọng sai lầm cho bệnh nhân rồi bảo họ bỏ thuốc, bỏ bác sĩ để uống cây cỏ.
Năm 2014, tôi từng sưu tầm được mấy củ Thất diệp nhất chi hoa khổng lồ. Có củ nặng vài cân, to như cái phích nước. Tôi ngâm mỗi củ vào một bình r.ư.ợ.u hai mươi lít mà nhìn vẫn chật kín bình. Sau đó đọc được một bài báo dẫn lời một chuyên gia cho rằng tác dụng chống u.n.g t.h.ư của nó không thần kỳ như lời đồn, thế là tôi đem biếu hết cho bạn bè. Lúc đó nghĩ đơn giản là mình không tin thì giữ làm gì cho chật nhà. Nhưng về sau ngẫm lại, chỉ vì một phát biểu mà phủ nhận hoàn toàn một dược liệu đã được sử dụng hàng ngàn năm thì cũng hơi cực đoan.
Càng tìm hiểu sâu tôi càng nhận ra rằng gần như tất cả những lương y giỏi mà tôi từng gặp đều đánh giá rất cao Thất diệp nhất chi hoa. Họ không thần thánh hóa nó, nhưng đều coi đây là một vị thuốc đáng giá. Đặc biệt trong các bài th.u.ốc giải độc và hỗ trợ chức năng gan. Bản thân tôi cũng thấy tác dụng nổi bật nhất của nó vẫn là giải độc. Từ kinh nghiệm dân gian, kinh nghiệm sử dụng thực tế cho đến các nghiên cứu hiện đại đều xoay quanh hướng này. Vấn đề duy nhất là giá quá đắt. Người Trung Quốc từng thu mua gần tuyệt chủng nên nguồn tự nhiên ngày càng hiếm. Hiện nay họ đã trồng được và bán ngược sang Việt Nam, nhưng giá vẫn ở mức rất cao. Một cân tươi có thể tiền triệu, chế biến thành khô lên đến cả chục triệu đồng. Vì thế rất ít thầy thuốc dám dùng với liều lượng lớn.
Sau nhiều năm nghiên cứu, thử nghiệm và tham khảo ý kiến các chuyên gia, tôi vẫn giữ nguyên quan điểm. Tôi không xem Thất diệp nhất chi hoa là thần dược chữa ung thư như lời đồn đại. Nhưng tôi tin đây là một trong những dược liệu giải độc đáng chú ý nhất mà tôi từng biết. Đặc biệt trong các bài thuốc hỗ trợ gan, hỗ trợ chuyển hóa mỡ máu và những trường hợp cơ thể phải tiếp xúc nhiều với độc tố. Từ một cây thuốc mọc lặng lẽ trong rừng già Tây Côn Lĩnh, được đồng bào gọi giản dị là củ rắn cắn, Thất diệp nhất chi hoa đã đi một hành trình rất dài để trở thành một trong những dược liệu nổi tiếng nhất Việt Nam. Còn với tôi, điều đáng nhớ nhất không phải giá bao nhiêu tiền một cân, mà là khoảnh khắc đứng giữa đại ngàn Tây Côn Lĩnh năm ấy, nhìn ông Trần Ngọc Lâm nâng trên tay cây thuốc có bảy chiếc lá và một bông hoa kỳ lạ rồi nói: "Người Trung Quốc mua thứ này đắt lắm". Đến giờ nghĩ lại vẫn thấy đó là một trong những kỷ niệm khó quên nhất của đời đi rừng.
#phamngocduong #duongsam #thatdiep #thatdiepnhatchihoa