Từ chính sách quản lý phòng khám, nhà thuốc đông y tại Trung Quốc và Việt Nam. Sự chuyển dịch cấu trúc và tác động đến mô hình kinh doanh nhà thuốc truyền thống
- Thứ sáu - 25/09/2026 03:33
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Trung Quốc đã trải qua một chu kỳ chính sách đầy đủ trong 10 năm từ mở rộng cửa năm 2017, bùng nổ số lượng, suy giảm chất lượng, đến siết chặt giám sát và sàng lọc khốc liệt từ năm 2025-2026.
Việt Nam đang ở giai đoạn tương tự Trung Quốc khoảng năm 2017 xây dựng nền tảng pháp lý trước khi bước vào giai đoạn sàng lọc. Ba nhóm cơ sở đang định hình rõ rệt trong lĩnh vực liên quan đến Đông y :
TRUNG QUỐC: MỘT CHU KỲ CHÍNH SÁCH ĐÃ ĐI ĐẾN HỒI KẾT
Năm 2017, Trung Quốc ban hành Luật Y học Cổ truyền, đánh dấu bước ngoặt trong quản lý đông y. Cơ chế cấp phép phòng khám được thay bằng cơ chế đăng ký hồ sơ đầy đủ, cấp phép ngay, không giới hạn quy hoạch. Chính sách này được thiết kế để kích hoạt sức sống của đông y dân gian, nhưng đã mở ra cánh cửa cho một làn sóng đầu tư không có nền tảng y tế. Các thương hiệu đông y được đóng gói theo phong cách quốc triều, không gian check-in cho giới trẻ, mọc lên ở khắp các đô thị.
Đến năm 2025, Trung Quốc có hơn 112.000 cơ sở y tế đông y, trong đó hơn 105.000 là phòng khám ngoại trú và phòng khám đông y. Số lượng trung y quán tại các trạm y tế cơ sở tăng từ vài nghìn lên hơn 42.000. Tổng số lượt khám chữa bệnh bằng đông y đạt 1,85 tỷ lượt mỗi năm. Nhưng đằng sau sự bùng nổ về số lượng là một thực tế khác: chất lượng không đồng đều, nhiều cơ sở thiếu nhân sự có chứng chỉ, và không ít nơi biến phòng khám thành cửa hàng thương mại thuần túy.
Khi làn sóng đầu tư tay ngang tràn vào, con lắc giám sát tất yếu dao động trở lại. Tháng 5/2026, mười bộ ngành Trung Quốc đồng loạt triển khai chiến dịch thanh tra kéo dài một năm, nhắm vào ba vấn đề trọng tâm: hành nghề y bất hợp pháp dưới danh nghĩa dưỡng sinh đông y, tuyên truyền sai sự thật và livestream bán hàng dưới danh nghĩa y học cổ truyền, và sử dụng trái phép quỹ bảo hiểm y tế. Người không có chứng chỉ hành nghề mà thực hiện chẩn đoán, điều trị thì cơ sở bị hủy đăng ký hoặc thu hồi giấy phép.
Kết quả thống kê rất đáng suy ngẫm. Trong thập kỷ qua, có 55.000 phòng khám đông y mới mở và 35.000 phòng khám đăng ký giải thể. Giai đoạn 2024-2025, trung bình mỗi ngày có 21 phòng khám đông y đóng cửa. Cùng lúc đó, hơn 70% trong số 57.000 số đăng ký thuốc đông y thành phẩm đối mặt nguy cơ bị loại bỏ do thiếu thông tin an toàn trên nhãn thuốc, dự kiến 30-40% sẽ rút khỏi thị trường trong vòng 3-5 năm tới.
Về bảo hiểm y tế, Trung Quốc đã chuyển từ thanh toán theo hạng mục sang thanh toán theo bệnh. Cuối năm 2025, Cục Bảo hiểm Y tế Quốc gia và Cục Quản lý Y học Cổ truyền Quốc gia phối hợp triển khai thí điểm thanh toán theo bệnh cho các bệnh có thế mạnh của đông y tại 15 tỉnh, thành phố. Nguyên tắc cốt lõi là cùng bệnh, cùng hiệu quả, cùng giá nếu đông y đạt được hiệu quả điều trị tương đương Tây y, sẽ được hưởng cùng mức thanh toán. Các thí điểm tại Quảng Tây từ năm 2018 cho thấy chi phí tự chi trả trung bình giảm 17,4%, trong khi tỷ lệ sử dụng đông y tăng 167%.
Song song với siết chặt quản lý hành nghề, Trung Quốc cũng chuẩn hóa việc đánh giá năng lực bác sĩ đông y. Bác sĩ đông y phải trải qua kỳ kiểm tra quốc gia thống nhất không còn chuyện chỉ cần bằng cấp và thời gian hành nghề là đủ điều kiện cấp phép. Điều này đảm bảo rằng cả về phía cơ sở vật chất lẫn chất lượng nhân lực, ngành đông y đều có tiêu chuẩn đầu vào rõ ràng.
VIỆT NAM ĐANG Ở GIAI ĐOẠN XÂY NỀN TẢNG PHÁP LÝ
Việt Nam hiện đang ở vị trí tương tự Trung Quốc khoảng năm 2017 trước khi bước vào giai đoạn sàng lọc khốc liệt. Các chính sách đang được ban hành tạo ra một hành lang pháp lý rõ ràng hơn, đồng thời định hình lại cấu trúc thị trường, học tập và cân nhắc những chính sách phù hợp với thời điểm hiện tại khi luật về yhct đang được dự thảo và sớm ban hành .
Về bảo hiểm y tế, Bộ Y tế đề xuất mở rộng danh mục thuốc dược liệu và cổ truyền được bảo hiểm chi trả lên 358 mục, tăng 129 mục so với danh mục hiện hành lần cập nhật đầu tiên sau 11 năm. Danh mục dược liệu gồm 344 mục, và lần đầu tiên có thêm 35 loại thuốc kết hợp dược chất với dược liệu thuộc phạm vi thanh toán của quỹ bảo hiểm y tế. Thông tư 27/2025/TT-BYT đã quy định nguyên tắc thanh toán cho thuốc y học cổ truyền, bao gồm cả thuốc thang do cơ sở tự chế biến, bào chế.
Về quản lý chất lượng, từ ngày 1/1/2027, các phòng khám và phòng chẩn trị y học cổ truyền sẽ phải thực hiện đánh giá chất lượng hàng năm theo hơn 30 tiêu chí thuộc 5 nhóm: cơ sở vật chất, tổ chức, nhân sự, thiết bị y tế và chuyên môn. Cơ sở bị đánh giá không đạt chỉ cần vi phạm một tiêu chí duy nhất. Trong đó có tiêu chí bắt buộc về quản lý hồ sơ bệnh án, và lộ trình bệnh án điện tử yêu cầu hoàn thành trước ngày 31/12/2026.
Về quản lý thuốc y dược cổ truyền, Thông tư 32/2025/TT-BYT có hiệu lực từ ngày 1/7/2025 quy định chặt chẽ về chất lượng thuốc cổ truyền, vị thuốc và dược liệu. Cơ sở tự bào chế cao đơn hoàn tán phải xây dựng tiêu chuẩn chất lượng, kiểm soát nguồn gốc nguyên liệu, và lưu hồ sơ bào chế đầy đủ.
Điểm quan trọng nhất mà Việt Nam đang chuẩn bị áp dụng là đánh giá năng lực hành nghề bác sĩ từ năm 2027. Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023 quy định từ năm 2027, bác sĩ bao gồm bác sĩ y học cổ truyền phải trải qua kỳ kiểm tra, đánh giá năng lực do Hội đồng Y khoa Quốc gia tổ chức trước khi được cấp giấy phép hành nghề. Hội đồng đã ban hành danh mục vấn đề chuyên môn thiết yếu, cấu trúc và ma trận đề kiểm tra cho 4 chức danh, trong đó có bác sĩ y học cổ truyền. Kỳ kiểm tra đầu tiên dự kiến vào tháng 12/2027. Đây là bước chuyển quan trọng trước đây chỉ cần có bằng và đủ thời gian thực hành là được cấp phép, giờ đây bác sĩ phải chứng minh năng lực thực tế qua kỳ thi quốc gia.
TÁC ĐỘNG ĐẾN THÓI QUEN KINH DOANH NHÀ THUỐC ĐÔNG Y TRUYỀN THỐNG
Trong bối cảnh chính sách bảo hiểm y tế mở rộng và quản lý chất lượng siết chặt, thói quen kinh doanh của nhà thuốc đông y truyền thống đang đứng trước những thay đổi mang tính cấu trúc.
Mô hình kinh doanh truyền thống của nhà thuốc đông y dựa trên ba trụ cột: thầy thuốc kê đơn, bán thuốc thang, và bán các sản phẩm bào chế sẵn. Trong môi trường mới, cả ba trụ cột này đều chịu áp lực.
Thứ nhất, việc mở rộng danh mục thuốc y học cổ truyền được bảo hiểm chi trả đồng nghĩa với việc giá thuốc và giá dịch vụ tại cơ sở tư nhân không được cao hơn giá cơ sở công lập cùng cấp trên cùng địa bàn. Đối với những nhà thuốc vốn dựa vào chênh lệch giá dược liệu quý hoặc bài thuốc gia truyền để tạo lợi nhuận, không gian định giá đang bị thu hẹp đáng kể.
Thứ hai, yêu cầu về nguồn gốc xuất xứ và tiêu chuẩn chất lượng dược liệu theo Thông tư 32/2025 khiến nhiều nhà thuốc nhỏ lẻ không đủ năng lực đáp ứng. Việc mua dược liệu từ các nguồn không có chứng từ truy xuất nguồn gốc trở thành rủi ro pháp lý thay vì lợi thế cạnh tranh về giá.
Thứ ba, khi bảo hiểm y tế chi trả cho thuốc cổ truyền, người bệnh có xu hướng chuyển sang các cơ sở có thể thanh toán bảo hiểm. Nhà thuốc không tham gia bảo hiểm mất dần khách hàng ở phân khúc bệnh phổ thông, đặc biệt là người cao tuổi và người có thu nhập thấp nhóm khách hàng truyền thống của nhà thuốc đông y, đặc biệt việt nam đang nhanh chóng bước vào giai đoạn già hóa dân số .
Kinh nghiệm từ Trung Quốc cho thấy các nhà thuốc và phòng khám tư nhân ở đó đã chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình bán giải pháp thay vì bán thuốc. Họ phát triển các gói dịch vụ chuyên sâu châm cứu ,cứu ngải chuyên biệt, phục hồi chức năng, quản lý bệnh mạn tính kết hợp với bán sản phẩm chăm sóc tại nhà như túi chườm, trà thảo mộc, thực phẩm chức năng. Những sản phẩm và dịch vụ này nằm ngoài danh mục bảo hiểm chi trả, cho phép cơ sở tự định giá và duy trì biên lợi nhuận.
Một số chuỗi nhà thuốc lớn tại Trung Quốc đã chủ động từ bỏ bảo hiểm y tế để tập trung vào phân khúc tự chi trả. Điển hình như một chuỗi 48 cửa hàng ở phía Bắc Trung Quốc, doanh thu năm 2024 đạt 2,15 tỷ nhân dân tệ và lợi nhuận ròng 270 triệu nhân dân tệ, hoàn toàn không tham gia bảo hiểm y tế. Mô hình này dựa trên dịch vụ chuyên sâu và trải nghiệm khách hàng khác biệt.
SỰ XUẤT HIỆN CỦA PHÒNG KHÁM THAM GIA BẢO HIỂM Y TẾ VÀ ÁP LỰC CẠNH TRANH
Một thực tế đáng chú ý là đa phần phòng khám đông y tại Việt Nam hiện nay có quy mô nhỏ và không tham gia thanh toán bảo hiểm y tế. Tuy nhiên, với chính sách mở rộng danh mục chi trả và các quy định mới về điều kiện tham gia bảo hiểm, dự kiến sẽ xuất hiện một làn sóng các phòng khám đông y mới được đầu tư bài bản để đáp ứng đủ điều kiện thanh toán bảo hiểm. Những phòng khám này sẽ cạnh tranh trực tiếp và có lợi thế đáng kể so với các phòng khám truyền thống.
Các phòng khám tham gia bảo hiểm y tế có lợi thế cạnh tranh rõ rệt về nguồn bệnh nhân. Họ có thể tiếp cận tệp khách hàng rộng lớn là những người có thẻ bảo hiểm y tế, đặc biệt là người cao tuổi và người có thu nhập thấp. Chi phí cho người bệnh thấp hơn đáng kể vì chỉ phải chi trả một phần (thường là 20%), phần còn lại do quỹ bảo hiểm thanh toán. Đây là lợi thế cạnh tranh cực lớn so với các phòng khám không tham gia bảo hiểm, nơi người bệnh phải tự chi trả toàn bộ. Nguồn thu từ bảo hiểm y tế cũng thường ổn định và có thể dự đoán được, giúp phòng khám dễ dàng hoạch định và mở rộng. Để được tham gia bảo hiểm, các phòng khám này buộc phải đáp ứng các tiêu chuẩn về cơ sở vật chất, nhân sự và hệ thống quản lý bệnh án điện tử, vô tình tạo ra một rào cản gia nhập đối với các phòng khám nhỏ lẻ, đồng thời nâng cao chất lượng dịch vụ và uy tín của phòng khám tham gia bảo hiểm trong mắt người bệnh.
Sự xuất hiện của các phòng khám tham gia bảo hiểm y tế sẽ tạo ra áp lực cạnh tranh đa chiều lên các phòng khám đông y truyền thống. Người bệnh có thẻ bảo hiểm y tế sẽ có xu hướng lựa chọn các cơ sở được bảo hiểm chi trả để giảm chi phí, khiến các phòng khám truyền thống mất dần khách hàng ở phân khúc bệnh phổ thông. Các phòng khám tham gia bảo hiểm, với hình ảnh chuyên nghiệp và minh bạch hơn, cũng sẽ thu hút nhân lực có chứng chỉ hành nghề tốt hơn nhờ nguồn thu ổn định. Trong khi đó, các phòng khám truyền thống nhỏ lẻ khó có thể cạnh tranh về mặt này. Khi mạng lưới trạm y tế xã và bệnh viện công cũng đẩy mạnh cung cấp dịch vụ y học cổ truyền với chi phí thấp hoặc được bảo hiểm chi trả, các phòng khám tư nhân không tham gia bảo hiểm sẽ càng bị thu hẹp không gian hoạt động.
Kinh nghiệm từ Trung Quốc cho thấy khi hệ thống bảo hiểm y tế mở rộng, các cơ sở tư nhân không thích ứng kịp thời có thể sẽ bị đào thải hoặc buộc phải chuyển dịch sang phân khúc tự chi trả cao cấp, nơi họ phải cạnh tranh bằng chất lượng dịch vụ và trải nghiệm khác biệt thay vì giá cả.
SỰ THAM GIA CỦA DỊCH VỤ PHI Y TẾ SPA DƯỠNG SINH ĐÔNG Y VÀ ÁP LỰC CẠNH TRANH
Song song với làn sóng phòng khám tham gia bảo hiểm y tế, một nhóm đối thủ khác đang nổi lên từ phía hoàn toàn khác: các spa dưỡng sinh đông y. Đây là những cơ sở cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe và làm đẹp dựa trên dược liệu và kỹ thuật y học cổ truyền gội đầu thảo dược, massage trị liệu, xông hơi thảo dược, bấm huyệt, chăm sóc da bằng đông y kết hợp bán sản phẩm như mỹ phẩm thảo dược, trà detox, viên uống bổ khí huyết. Các thương hiệu như Chuỗi Spa Đông y đang mở rộng nhanh chóng, đặc biệt ở các đô thị lớn.
Điều đáng chú ý là các spa này hoạt động hoàn toàn ngoài hệ thống y tế. Họ đăng ký kinh doanh dịch vụ thẩm mỹ hoặc dịch vụ chăm sóc sức khỏe, không cần giấy phép hoạt động khám bệnh, chữa bệnh, không cần người chịu trách nhiệm chuyên môn có chứng chỉ hành nghề y, và không chịu sự giám sát của Sở Y tế. Theo quy định hiện hành, các cơ sở kinh doanh dịch vụ xông hơi, gội đầu dưỡng sinh hay massage thuần túy chỉ cần nộp văn bản thông báo đủ điều kiện hoạt động gửi về Sở Y tế địa phương trước khi mở cửa.
Sự khác biệt về chi phí tuân thủ tạo ra lợi thế cạnh tranh rõ rệt cho spa dưỡng sinh. Họ không phải đầu tư vào hệ thống bệnh án điện tử, không phải đáp ứng hơn 30 tiêu chí đánh giá chất lượng từ năm 2027, không phải duy trì nhân sự có chứng chỉ hành nghề. Trong khi đó, phòng khám đông y truyền thống phải gánh toàn bộ các chi phí này. Kết quả là spa có thể đưa ra mức giá cạnh tranh hơn phổ biến từ 150.000 đến 500.000 đồng mỗi lần trong khi vẫn duy trì biên lợi nhuận tốt.
Tuy nhiên, ranh giới giữa spa dưỡng sinh và cơ sở khám chữa bệnh đang ngày càng bị xóa nhòa. Nhiều spa quảng cáo các dịch vụ có tính trị liệu như bấm huyệt trị đau vai gáy, xoa bóp chữa mất ngủ, thậm chí thực hiện các kỹ thuật xâm lấn như châm cứu hoặc cấy chỉ. Thực tế đã ghi nhận nhiều trường hợp cơ sở mang tên Dưỡng sinh và Đông y thực hiện tư vấn và trị liệu bằng bấm huyệt trái phép, bị cơ quan chức năng yêu cầu dừng hoạt động vì không có giấy phép hoạt động trong lĩnh vực y tế tư nhân.
Nhìn sang Trung Quốc, mô hình spa dưỡng sinh đông y đã phát triển thành một ngành công nghiệp quy mô lớn. Thị trường tắm hơi và dưỡng sinh Trung Quốc đạt 120 tỷ nhân dân tệ vào năm 2025, tăng 10,5% so với năm 2024, với mức tăng trưởng giao dịch trên 20% trong bốn năm liên tiếp. Các cơ sở này không chỉ cung cấp dịch vụ tắm hơi, xông thảo mộc, massage mà còn tích hợp cả không gian ăn uống, giải trí, thư giãn trở thành điểm đến cả ngày cho các gia đình nhiều thế hệ.
Tác động lên phòng khám đông y truyền thống là đa chiều. Ở phân khúc khách hàng có nhu cầu chăm sóc sức khỏe nhẹ nhàng đau lưng, mất ngủ, mệt mỏi do áp lực công việc nhiều người bệnh không phân biệt rõ giữa chăm sóc sức khỏe và điều trị. Họ thường chọn nơi có giá rẻ hơn hoặc thuận tiện hơn, và spa dưỡng sinh thường có lợi thế về cả hai yếu tố này. Một số spa còn chủ động tạo cảm giác chuyên nghiệp bằng cách sử dụng các từ ngữ như massage trị liệu đông y hoặc bài thuốc gia truyền, khiến người bệnh nhầm tưởng mình đang được điều trị bởi cơ sở y tế.
Mặt khác, sự phát triển của spa dưỡng sinh cũng mở ra cơ hội học hỏi cho phòng khám đông y. Các spa đầu tư mạnh vào trải nghiệm khách hàng không gian, dịch vụ chăm sóc, hệ thống theo dõi sau điều trị những yếu tố mà phòng khám truyền thống thường bỏ qua. Việc theo dõi tốt có thể giúp các phòng khám đạt tỷ lệ tái khám lên tới 70-80%. Một số mô hình tích hợp đang xuất hiện tại Việt Nam, kết hợp dịch vụ chuyên môn của phòng khám với trải nghiệm của spa, tạo ra không gian vừa có thể điều trị vừa có thể thư giãn. Các thương hiệu như Sen Tài Thu là những ví dụ về hướng đi này.
Nhìn về tương lai, sự cạnh tranh giữa phòng khám đông y truyền thống, phòng khám tham gia bảo hiểm y tế và spa dưỡng sinh sẽ ngày càng gay gắt. Mỗi nhóm có lợi thế riêng: phòng khám bảo hiểm có nguồn bệnh nhân ổn định và chi phí thấp cho người bệnh; phòng khám truyền thống có uy tín chuyên môn và quan hệ thầy thuốc-bệnh nhân lâu dài; spa dưỡng sinh có chi phí tuân thủ thấp, linh hoạt trong giá cả và trải nghiệm khách hàng. Ranh giới pháp lý giữa các nhóm này sẽ tiếp tục bị thách thức, đặc biệt khi Nghị định 90/2026 có hiệu lực và các cơ quan chức năng tăng cường kiểm tra. Điều này đặt ra yêu cầu cho phòng khám đông y truyền thống phải vừa giữ vững tính chính thống về chuyên môn và pháp lý, vừa học hỏi từ spa về trải nghiệm khách hàng và sự linh hoạt trong mô hình kinh doanh.
HƯỚNG ĐI CHO GIAI ĐOẠN TỚI
Các chính sách đang thay đổi đồng thời ở cả Trung Quốc và Việt Nam đều hướng đến một mục tiêu chung: nâng cao chất lượng và tính minh bạch của hệ thống y học cổ truyền. Quá trình này tất yếu dẫn đến sự phân hóa rõ rệt giữa các nhóm cơ sở.
Nhóm thứ nhất là các cơ sở tham gia bảo hiểm y tế, hoạt động với khối lượng lớn nhưng biên lợi nhuận mỏng, chịu sự giám sát chặt chẽ về giá và chất lượng. Nhóm thứ hai là các cơ sở tự chi trả, tập trung vào trải nghiệm khác biệt và dịch vụ chuyên sâu, với khối lượng nhỏ hơn nhưng biên lợi nhuận cao hơn. Nhóm thứ ba là các cơ sở không đủ năng lực tuân thủ, dần bị đào thải khỏi thị trường. Và nhóm thứ tư spa dưỡng sinh đông y hoạt động ngoài hệ thống y tế, với chi phí tuân thủ thấp nhưng đối mặt rủi ro pháp lý ngày càng tăng.
Đối với nhà thuốc và phòng khám đông y truyền thống tại Việt Nam, giai đoạn 2025-2027 là cửa sổ chuyển mình quan trọng. Việc đầu tư vào hệ thống quản lý bệnh án điện tử, chuẩn hóa quy trình bào chế theo Thông tư 32/2025, và xây dựng năng lực tự chi trả song song với bảo hiểm y tế là những bước chuẩn bị cần thiết. Những cơ sở chủ động thay đổi sẽ có lợi thế cấu trúc khi các quy định mới chính thức có hiệu lực. Những cơ sở chậm chạp sẽ ngày càng bị thu hẹp không gian hoạt động
Kinh nghiệm Trung Quốc cho thấy một điều rõ ràng sự tồn tại của nhà thuốc đông y trong tương lai không phụ thuộc vào việc có được đưa vào hệ thống bảo hiểm y tế hay không, mà phụ thuộc vào khả năng tạo ra giá trị không thể thay thế trong mắt người bệnh, tuy nhiên cạnh tranh là ngày càng khốc liệt trước sự thay đổi của phương thức truyền thông mới đòi hỏi người làm đông y buộc phải thay đổi những hướng đi mới cách tiếp cận vận đề mới.
Việt Nam đang ở giai đoạn tương tự Trung Quốc khoảng năm 2017 xây dựng nền tảng pháp lý trước khi bước vào giai đoạn sàng lọc. Ba nhóm cơ sở đang định hình rõ rệt trong lĩnh vực liên quan đến Đông y :
- Phòng khám tham gia bảo hiểm y tế
- Phòng khám truyền thống tự chi trả
- Spa dưỡng sinh đông y hoạt động ngoài hệ thống y tế.
TRUNG QUỐC: MỘT CHU KỲ CHÍNH SÁCH ĐÃ ĐI ĐẾN HỒI KẾT
Năm 2017, Trung Quốc ban hành Luật Y học Cổ truyền, đánh dấu bước ngoặt trong quản lý đông y. Cơ chế cấp phép phòng khám được thay bằng cơ chế đăng ký hồ sơ đầy đủ, cấp phép ngay, không giới hạn quy hoạch. Chính sách này được thiết kế để kích hoạt sức sống của đông y dân gian, nhưng đã mở ra cánh cửa cho một làn sóng đầu tư không có nền tảng y tế. Các thương hiệu đông y được đóng gói theo phong cách quốc triều, không gian check-in cho giới trẻ, mọc lên ở khắp các đô thị.
Đến năm 2025, Trung Quốc có hơn 112.000 cơ sở y tế đông y, trong đó hơn 105.000 là phòng khám ngoại trú và phòng khám đông y. Số lượng trung y quán tại các trạm y tế cơ sở tăng từ vài nghìn lên hơn 42.000. Tổng số lượt khám chữa bệnh bằng đông y đạt 1,85 tỷ lượt mỗi năm. Nhưng đằng sau sự bùng nổ về số lượng là một thực tế khác: chất lượng không đồng đều, nhiều cơ sở thiếu nhân sự có chứng chỉ, và không ít nơi biến phòng khám thành cửa hàng thương mại thuần túy.
Khi làn sóng đầu tư tay ngang tràn vào, con lắc giám sát tất yếu dao động trở lại. Tháng 5/2026, mười bộ ngành Trung Quốc đồng loạt triển khai chiến dịch thanh tra kéo dài một năm, nhắm vào ba vấn đề trọng tâm: hành nghề y bất hợp pháp dưới danh nghĩa dưỡng sinh đông y, tuyên truyền sai sự thật và livestream bán hàng dưới danh nghĩa y học cổ truyền, và sử dụng trái phép quỹ bảo hiểm y tế. Người không có chứng chỉ hành nghề mà thực hiện chẩn đoán, điều trị thì cơ sở bị hủy đăng ký hoặc thu hồi giấy phép.
Kết quả thống kê rất đáng suy ngẫm. Trong thập kỷ qua, có 55.000 phòng khám đông y mới mở và 35.000 phòng khám đăng ký giải thể. Giai đoạn 2024-2025, trung bình mỗi ngày có 21 phòng khám đông y đóng cửa. Cùng lúc đó, hơn 70% trong số 57.000 số đăng ký thuốc đông y thành phẩm đối mặt nguy cơ bị loại bỏ do thiếu thông tin an toàn trên nhãn thuốc, dự kiến 30-40% sẽ rút khỏi thị trường trong vòng 3-5 năm tới.
Về bảo hiểm y tế, Trung Quốc đã chuyển từ thanh toán theo hạng mục sang thanh toán theo bệnh. Cuối năm 2025, Cục Bảo hiểm Y tế Quốc gia và Cục Quản lý Y học Cổ truyền Quốc gia phối hợp triển khai thí điểm thanh toán theo bệnh cho các bệnh có thế mạnh của đông y tại 15 tỉnh, thành phố. Nguyên tắc cốt lõi là cùng bệnh, cùng hiệu quả, cùng giá nếu đông y đạt được hiệu quả điều trị tương đương Tây y, sẽ được hưởng cùng mức thanh toán. Các thí điểm tại Quảng Tây từ năm 2018 cho thấy chi phí tự chi trả trung bình giảm 17,4%, trong khi tỷ lệ sử dụng đông y tăng 167%.
Song song với siết chặt quản lý hành nghề, Trung Quốc cũng chuẩn hóa việc đánh giá năng lực bác sĩ đông y. Bác sĩ đông y phải trải qua kỳ kiểm tra quốc gia thống nhất không còn chuyện chỉ cần bằng cấp và thời gian hành nghề là đủ điều kiện cấp phép. Điều này đảm bảo rằng cả về phía cơ sở vật chất lẫn chất lượng nhân lực, ngành đông y đều có tiêu chuẩn đầu vào rõ ràng.
VIỆT NAM ĐANG Ở GIAI ĐOẠN XÂY NỀN TẢNG PHÁP LÝ
Việt Nam hiện đang ở vị trí tương tự Trung Quốc khoảng năm 2017 trước khi bước vào giai đoạn sàng lọc khốc liệt. Các chính sách đang được ban hành tạo ra một hành lang pháp lý rõ ràng hơn, đồng thời định hình lại cấu trúc thị trường, học tập và cân nhắc những chính sách phù hợp với thời điểm hiện tại khi luật về yhct đang được dự thảo và sớm ban hành .
Về bảo hiểm y tế, Bộ Y tế đề xuất mở rộng danh mục thuốc dược liệu và cổ truyền được bảo hiểm chi trả lên 358 mục, tăng 129 mục so với danh mục hiện hành lần cập nhật đầu tiên sau 11 năm. Danh mục dược liệu gồm 344 mục, và lần đầu tiên có thêm 35 loại thuốc kết hợp dược chất với dược liệu thuộc phạm vi thanh toán của quỹ bảo hiểm y tế. Thông tư 27/2025/TT-BYT đã quy định nguyên tắc thanh toán cho thuốc y học cổ truyền, bao gồm cả thuốc thang do cơ sở tự chế biến, bào chế.
Về quản lý chất lượng, từ ngày 1/1/2027, các phòng khám và phòng chẩn trị y học cổ truyền sẽ phải thực hiện đánh giá chất lượng hàng năm theo hơn 30 tiêu chí thuộc 5 nhóm: cơ sở vật chất, tổ chức, nhân sự, thiết bị y tế và chuyên môn. Cơ sở bị đánh giá không đạt chỉ cần vi phạm một tiêu chí duy nhất. Trong đó có tiêu chí bắt buộc về quản lý hồ sơ bệnh án, và lộ trình bệnh án điện tử yêu cầu hoàn thành trước ngày 31/12/2026.
Về quản lý thuốc y dược cổ truyền, Thông tư 32/2025/TT-BYT có hiệu lực từ ngày 1/7/2025 quy định chặt chẽ về chất lượng thuốc cổ truyền, vị thuốc và dược liệu. Cơ sở tự bào chế cao đơn hoàn tán phải xây dựng tiêu chuẩn chất lượng, kiểm soát nguồn gốc nguyên liệu, và lưu hồ sơ bào chế đầy đủ.
Điểm quan trọng nhất mà Việt Nam đang chuẩn bị áp dụng là đánh giá năng lực hành nghề bác sĩ từ năm 2027. Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023 quy định từ năm 2027, bác sĩ bao gồm bác sĩ y học cổ truyền phải trải qua kỳ kiểm tra, đánh giá năng lực do Hội đồng Y khoa Quốc gia tổ chức trước khi được cấp giấy phép hành nghề. Hội đồng đã ban hành danh mục vấn đề chuyên môn thiết yếu, cấu trúc và ma trận đề kiểm tra cho 4 chức danh, trong đó có bác sĩ y học cổ truyền. Kỳ kiểm tra đầu tiên dự kiến vào tháng 12/2027. Đây là bước chuyển quan trọng trước đây chỉ cần có bằng và đủ thời gian thực hành là được cấp phép, giờ đây bác sĩ phải chứng minh năng lực thực tế qua kỳ thi quốc gia.
TÁC ĐỘNG ĐẾN THÓI QUEN KINH DOANH NHÀ THUỐC ĐÔNG Y TRUYỀN THỐNG
Trong bối cảnh chính sách bảo hiểm y tế mở rộng và quản lý chất lượng siết chặt, thói quen kinh doanh của nhà thuốc đông y truyền thống đang đứng trước những thay đổi mang tính cấu trúc.
Mô hình kinh doanh truyền thống của nhà thuốc đông y dựa trên ba trụ cột: thầy thuốc kê đơn, bán thuốc thang, và bán các sản phẩm bào chế sẵn. Trong môi trường mới, cả ba trụ cột này đều chịu áp lực.
Thứ nhất, việc mở rộng danh mục thuốc y học cổ truyền được bảo hiểm chi trả đồng nghĩa với việc giá thuốc và giá dịch vụ tại cơ sở tư nhân không được cao hơn giá cơ sở công lập cùng cấp trên cùng địa bàn. Đối với những nhà thuốc vốn dựa vào chênh lệch giá dược liệu quý hoặc bài thuốc gia truyền để tạo lợi nhuận, không gian định giá đang bị thu hẹp đáng kể.
Thứ hai, yêu cầu về nguồn gốc xuất xứ và tiêu chuẩn chất lượng dược liệu theo Thông tư 32/2025 khiến nhiều nhà thuốc nhỏ lẻ không đủ năng lực đáp ứng. Việc mua dược liệu từ các nguồn không có chứng từ truy xuất nguồn gốc trở thành rủi ro pháp lý thay vì lợi thế cạnh tranh về giá.
Thứ ba, khi bảo hiểm y tế chi trả cho thuốc cổ truyền, người bệnh có xu hướng chuyển sang các cơ sở có thể thanh toán bảo hiểm. Nhà thuốc không tham gia bảo hiểm mất dần khách hàng ở phân khúc bệnh phổ thông, đặc biệt là người cao tuổi và người có thu nhập thấp nhóm khách hàng truyền thống của nhà thuốc đông y, đặc biệt việt nam đang nhanh chóng bước vào giai đoạn già hóa dân số .
Kinh nghiệm từ Trung Quốc cho thấy các nhà thuốc và phòng khám tư nhân ở đó đã chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình bán giải pháp thay vì bán thuốc. Họ phát triển các gói dịch vụ chuyên sâu châm cứu ,cứu ngải chuyên biệt, phục hồi chức năng, quản lý bệnh mạn tính kết hợp với bán sản phẩm chăm sóc tại nhà như túi chườm, trà thảo mộc, thực phẩm chức năng. Những sản phẩm và dịch vụ này nằm ngoài danh mục bảo hiểm chi trả, cho phép cơ sở tự định giá và duy trì biên lợi nhuận.
Một số chuỗi nhà thuốc lớn tại Trung Quốc đã chủ động từ bỏ bảo hiểm y tế để tập trung vào phân khúc tự chi trả. Điển hình như một chuỗi 48 cửa hàng ở phía Bắc Trung Quốc, doanh thu năm 2024 đạt 2,15 tỷ nhân dân tệ và lợi nhuận ròng 270 triệu nhân dân tệ, hoàn toàn không tham gia bảo hiểm y tế. Mô hình này dựa trên dịch vụ chuyên sâu và trải nghiệm khách hàng khác biệt.
SỰ XUẤT HIỆN CỦA PHÒNG KHÁM THAM GIA BẢO HIỂM Y TẾ VÀ ÁP LỰC CẠNH TRANH
Một thực tế đáng chú ý là đa phần phòng khám đông y tại Việt Nam hiện nay có quy mô nhỏ và không tham gia thanh toán bảo hiểm y tế. Tuy nhiên, với chính sách mở rộng danh mục chi trả và các quy định mới về điều kiện tham gia bảo hiểm, dự kiến sẽ xuất hiện một làn sóng các phòng khám đông y mới được đầu tư bài bản để đáp ứng đủ điều kiện thanh toán bảo hiểm. Những phòng khám này sẽ cạnh tranh trực tiếp và có lợi thế đáng kể so với các phòng khám truyền thống.
Các phòng khám tham gia bảo hiểm y tế có lợi thế cạnh tranh rõ rệt về nguồn bệnh nhân. Họ có thể tiếp cận tệp khách hàng rộng lớn là những người có thẻ bảo hiểm y tế, đặc biệt là người cao tuổi và người có thu nhập thấp. Chi phí cho người bệnh thấp hơn đáng kể vì chỉ phải chi trả một phần (thường là 20%), phần còn lại do quỹ bảo hiểm thanh toán. Đây là lợi thế cạnh tranh cực lớn so với các phòng khám không tham gia bảo hiểm, nơi người bệnh phải tự chi trả toàn bộ. Nguồn thu từ bảo hiểm y tế cũng thường ổn định và có thể dự đoán được, giúp phòng khám dễ dàng hoạch định và mở rộng. Để được tham gia bảo hiểm, các phòng khám này buộc phải đáp ứng các tiêu chuẩn về cơ sở vật chất, nhân sự và hệ thống quản lý bệnh án điện tử, vô tình tạo ra một rào cản gia nhập đối với các phòng khám nhỏ lẻ, đồng thời nâng cao chất lượng dịch vụ và uy tín của phòng khám tham gia bảo hiểm trong mắt người bệnh.
Sự xuất hiện của các phòng khám tham gia bảo hiểm y tế sẽ tạo ra áp lực cạnh tranh đa chiều lên các phòng khám đông y truyền thống. Người bệnh có thẻ bảo hiểm y tế sẽ có xu hướng lựa chọn các cơ sở được bảo hiểm chi trả để giảm chi phí, khiến các phòng khám truyền thống mất dần khách hàng ở phân khúc bệnh phổ thông. Các phòng khám tham gia bảo hiểm, với hình ảnh chuyên nghiệp và minh bạch hơn, cũng sẽ thu hút nhân lực có chứng chỉ hành nghề tốt hơn nhờ nguồn thu ổn định. Trong khi đó, các phòng khám truyền thống nhỏ lẻ khó có thể cạnh tranh về mặt này. Khi mạng lưới trạm y tế xã và bệnh viện công cũng đẩy mạnh cung cấp dịch vụ y học cổ truyền với chi phí thấp hoặc được bảo hiểm chi trả, các phòng khám tư nhân không tham gia bảo hiểm sẽ càng bị thu hẹp không gian hoạt động.
Kinh nghiệm từ Trung Quốc cho thấy khi hệ thống bảo hiểm y tế mở rộng, các cơ sở tư nhân không thích ứng kịp thời có thể sẽ bị đào thải hoặc buộc phải chuyển dịch sang phân khúc tự chi trả cao cấp, nơi họ phải cạnh tranh bằng chất lượng dịch vụ và trải nghiệm khác biệt thay vì giá cả.
SỰ THAM GIA CỦA DỊCH VỤ PHI Y TẾ SPA DƯỠNG SINH ĐÔNG Y VÀ ÁP LỰC CẠNH TRANH
Song song với làn sóng phòng khám tham gia bảo hiểm y tế, một nhóm đối thủ khác đang nổi lên từ phía hoàn toàn khác: các spa dưỡng sinh đông y. Đây là những cơ sở cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe và làm đẹp dựa trên dược liệu và kỹ thuật y học cổ truyền gội đầu thảo dược, massage trị liệu, xông hơi thảo dược, bấm huyệt, chăm sóc da bằng đông y kết hợp bán sản phẩm như mỹ phẩm thảo dược, trà detox, viên uống bổ khí huyết. Các thương hiệu như Chuỗi Spa Đông y đang mở rộng nhanh chóng, đặc biệt ở các đô thị lớn.
Điều đáng chú ý là các spa này hoạt động hoàn toàn ngoài hệ thống y tế. Họ đăng ký kinh doanh dịch vụ thẩm mỹ hoặc dịch vụ chăm sóc sức khỏe, không cần giấy phép hoạt động khám bệnh, chữa bệnh, không cần người chịu trách nhiệm chuyên môn có chứng chỉ hành nghề y, và không chịu sự giám sát của Sở Y tế. Theo quy định hiện hành, các cơ sở kinh doanh dịch vụ xông hơi, gội đầu dưỡng sinh hay massage thuần túy chỉ cần nộp văn bản thông báo đủ điều kiện hoạt động gửi về Sở Y tế địa phương trước khi mở cửa.
Sự khác biệt về chi phí tuân thủ tạo ra lợi thế cạnh tranh rõ rệt cho spa dưỡng sinh. Họ không phải đầu tư vào hệ thống bệnh án điện tử, không phải đáp ứng hơn 30 tiêu chí đánh giá chất lượng từ năm 2027, không phải duy trì nhân sự có chứng chỉ hành nghề. Trong khi đó, phòng khám đông y truyền thống phải gánh toàn bộ các chi phí này. Kết quả là spa có thể đưa ra mức giá cạnh tranh hơn phổ biến từ 150.000 đến 500.000 đồng mỗi lần trong khi vẫn duy trì biên lợi nhuận tốt.
Tuy nhiên, ranh giới giữa spa dưỡng sinh và cơ sở khám chữa bệnh đang ngày càng bị xóa nhòa. Nhiều spa quảng cáo các dịch vụ có tính trị liệu như bấm huyệt trị đau vai gáy, xoa bóp chữa mất ngủ, thậm chí thực hiện các kỹ thuật xâm lấn như châm cứu hoặc cấy chỉ. Thực tế đã ghi nhận nhiều trường hợp cơ sở mang tên Dưỡng sinh và Đông y thực hiện tư vấn và trị liệu bằng bấm huyệt trái phép, bị cơ quan chức năng yêu cầu dừng hoạt động vì không có giấy phép hoạt động trong lĩnh vực y tế tư nhân.
Nhìn sang Trung Quốc, mô hình spa dưỡng sinh đông y đã phát triển thành một ngành công nghiệp quy mô lớn. Thị trường tắm hơi và dưỡng sinh Trung Quốc đạt 120 tỷ nhân dân tệ vào năm 2025, tăng 10,5% so với năm 2024, với mức tăng trưởng giao dịch trên 20% trong bốn năm liên tiếp. Các cơ sở này không chỉ cung cấp dịch vụ tắm hơi, xông thảo mộc, massage mà còn tích hợp cả không gian ăn uống, giải trí, thư giãn trở thành điểm đến cả ngày cho các gia đình nhiều thế hệ.
Tác động lên phòng khám đông y truyền thống là đa chiều. Ở phân khúc khách hàng có nhu cầu chăm sóc sức khỏe nhẹ nhàng đau lưng, mất ngủ, mệt mỏi do áp lực công việc nhiều người bệnh không phân biệt rõ giữa chăm sóc sức khỏe và điều trị. Họ thường chọn nơi có giá rẻ hơn hoặc thuận tiện hơn, và spa dưỡng sinh thường có lợi thế về cả hai yếu tố này. Một số spa còn chủ động tạo cảm giác chuyên nghiệp bằng cách sử dụng các từ ngữ như massage trị liệu đông y hoặc bài thuốc gia truyền, khiến người bệnh nhầm tưởng mình đang được điều trị bởi cơ sở y tế.
Mặt khác, sự phát triển của spa dưỡng sinh cũng mở ra cơ hội học hỏi cho phòng khám đông y. Các spa đầu tư mạnh vào trải nghiệm khách hàng không gian, dịch vụ chăm sóc, hệ thống theo dõi sau điều trị những yếu tố mà phòng khám truyền thống thường bỏ qua. Việc theo dõi tốt có thể giúp các phòng khám đạt tỷ lệ tái khám lên tới 70-80%. Một số mô hình tích hợp đang xuất hiện tại Việt Nam, kết hợp dịch vụ chuyên môn của phòng khám với trải nghiệm của spa, tạo ra không gian vừa có thể điều trị vừa có thể thư giãn. Các thương hiệu như Sen Tài Thu là những ví dụ về hướng đi này.
Nhìn về tương lai, sự cạnh tranh giữa phòng khám đông y truyền thống, phòng khám tham gia bảo hiểm y tế và spa dưỡng sinh sẽ ngày càng gay gắt. Mỗi nhóm có lợi thế riêng: phòng khám bảo hiểm có nguồn bệnh nhân ổn định và chi phí thấp cho người bệnh; phòng khám truyền thống có uy tín chuyên môn và quan hệ thầy thuốc-bệnh nhân lâu dài; spa dưỡng sinh có chi phí tuân thủ thấp, linh hoạt trong giá cả và trải nghiệm khách hàng. Ranh giới pháp lý giữa các nhóm này sẽ tiếp tục bị thách thức, đặc biệt khi Nghị định 90/2026 có hiệu lực và các cơ quan chức năng tăng cường kiểm tra. Điều này đặt ra yêu cầu cho phòng khám đông y truyền thống phải vừa giữ vững tính chính thống về chuyên môn và pháp lý, vừa học hỏi từ spa về trải nghiệm khách hàng và sự linh hoạt trong mô hình kinh doanh.
HƯỚNG ĐI CHO GIAI ĐOẠN TỚI
Các chính sách đang thay đổi đồng thời ở cả Trung Quốc và Việt Nam đều hướng đến một mục tiêu chung: nâng cao chất lượng và tính minh bạch của hệ thống y học cổ truyền. Quá trình này tất yếu dẫn đến sự phân hóa rõ rệt giữa các nhóm cơ sở.
Nhóm thứ nhất là các cơ sở tham gia bảo hiểm y tế, hoạt động với khối lượng lớn nhưng biên lợi nhuận mỏng, chịu sự giám sát chặt chẽ về giá và chất lượng. Nhóm thứ hai là các cơ sở tự chi trả, tập trung vào trải nghiệm khác biệt và dịch vụ chuyên sâu, với khối lượng nhỏ hơn nhưng biên lợi nhuận cao hơn. Nhóm thứ ba là các cơ sở không đủ năng lực tuân thủ, dần bị đào thải khỏi thị trường. Và nhóm thứ tư spa dưỡng sinh đông y hoạt động ngoài hệ thống y tế, với chi phí tuân thủ thấp nhưng đối mặt rủi ro pháp lý ngày càng tăng.
Đối với nhà thuốc và phòng khám đông y truyền thống tại Việt Nam, giai đoạn 2025-2027 là cửa sổ chuyển mình quan trọng. Việc đầu tư vào hệ thống quản lý bệnh án điện tử, chuẩn hóa quy trình bào chế theo Thông tư 32/2025, và xây dựng năng lực tự chi trả song song với bảo hiểm y tế là những bước chuẩn bị cần thiết. Những cơ sở chủ động thay đổi sẽ có lợi thế cấu trúc khi các quy định mới chính thức có hiệu lực. Những cơ sở chậm chạp sẽ ngày càng bị thu hẹp không gian hoạt động
Kinh nghiệm Trung Quốc cho thấy một điều rõ ràng sự tồn tại của nhà thuốc đông y trong tương lai không phụ thuộc vào việc có được đưa vào hệ thống bảo hiểm y tế hay không, mà phụ thuộc vào khả năng tạo ra giá trị không thể thay thế trong mắt người bệnh, tuy nhiên cạnh tranh là ngày càng khốc liệt trước sự thay đổi của phương thức truyền thông mới đòi hỏi người làm đông y buộc phải thay đổi những hướng đi mới cách tiếp cận vận đề mới.