TAM THẤT HÀNG CHỤC TRIỆU, CÓ LOẠI CHỈ VÀI TRĂM NGHÌN?

Những ngày lang thang khắp Vân Nam, thậm chí nhiều nơi trên đất Trung Quốc để tìm hiểu về tam thất, tôi phát hiện một chuyện hết sức lạ lùng: tam thất có khoảng giá chênh lệch đến khó tin.
Trong những cửa hàng dược liệu sang trọng, tam thất là món hàng xa xỉ, cực kỳ đắt đỏ. Tôi đã chụp được nhiều hình ảnh những củ tam thất có giá lên tới 25 triệu đồng/kg. Những loại tốt cũng phải từ 10 đến 20 triệu đồng/kg.
Ở các cửa hàng bán buôn, bán lẻ nhỏ hơn, giá tam thất cũng không hề rẻ, thường dao động từ 3 đến 7 triệu đồng/kg.
Còn tại những chợ bán buôn dược liệu, tam thất được đổ thành từng đống như cát sỏi giữa chợ, ban đêm phủ bạt mặc cho mưa gió. Ở đó có vô số loại, trong đó những loại rẻ nhất chỉ khoảng 2 triệu đồng/kg.
Thế nhưng, điều kỳ lạ là tại Việt Nam, chúng ta có thể mua tam thất khô với giá chỉ 1 đến 2 triệu đồng/kg. Thậm chí, có lần tôi qua chợ Ninh Hiệp hỏi giá, người ta báo chỉ 700.000 đồng/kg, mua số lượng lớn còn rẻ hơn nữa.
Trong khi đó, tam thất tươi tại các chợ bán buôn ở châu Vân Sơn, Trung Quốc, loại rẻ nhất cũng khoảng 300.000 đến 400.000 đồng/kg. Nếu sấy, phơi theo đúng tiêu chuẩn, phải cần 4 đến 4,5kg tươi mới thu được 1kg khô. Như vậy, riêng tiền nguyên liệu đã tương đương 1,2 đến 1,8 triệu đồng, chưa kể hao hụt, công chế biến và các chi phí khác.
Nếu tính đầy đủ, giá thành tam thất khô chất lượng tốt khó có thể thấp như nhiều loại đang được bán tại Việt Nam. Thông thường, dược liệu từ Trung Quốc về Việt Nam còn phải cộng thêm chi phí vận chuyển, thuế và các khâu trung gian. Vậy tại sao tam thất bán ở Việt Nam đôi khi lại rẻ hơn rất nhiều so với ngay tại thủ phủ tam thất của Trung Quốc?
A Tưởng kể với tôi rằng, ngày xưa tam thất Bắc vốn là món hàng xa xỉ, rất đắt đỏ. Đến nay, nó vẫn vậy. Tuy nhiên, loại xịn mới đắt, còn những loại kém chất lượng, bị lấy mất một phần hoạt chất quý thì có thể được bán với giá rẻ hơn, phục vụ phân khúc bình dân.
Theo lời A Tưởng, ngoài chuyện tam thất bị mất đầu, còn có một vấn đề khác ít người biết: một số củ tam thất có thể đã bị lấy đi những hoạt chất quan trọng.
Mấy năm trước, theo lời ông, người Nhật và người Hàn Quốc quan tâm đến một số hoạt chất trong tam thất, được nghiên cứu về khả năng tác động đến khối u và ứng dụng tiềm năng trong lĩnh vực ung thư. Vì vậy, có doanh nghiệp Trung Quốc nhận đơn đặt hàng chiết xuất các hoạt chất này. Từ đó xuất hiện hiện tượng tam thất khô được đưa vào những hệ thống máy móc tinh vi để tách chiết các thành phần có giá trị.
A Tưởng kể rằng, từ khoảng 6 đến 7 năm trước, một loại tinh chất đã có giá khoảng 10.000 USD/lít, nhưng nguồn cung vẫn không đáp ứng đủ nhu cầu.
Tôi muốn trực tiếp tìm hiểu công nghệ chiết xuất ấy, nhưng A Tưởng lắc đầu, bảo rằng không dễ gì vào xem được. Đó là những nhà máy hiện đại, vận hành khép kín, người ngoài không thể tùy tiện ra vào. Theo lời ông, các cơ sở như vậy chủ yếu tập trung ở Phúc Kiến và An Huy.
Sau khi chiết xuất, phần củ tam thất còn lại có thể được đưa ra thị trường, bán tại các chợ buôn dược liệu bình dân hoặc chuyển đến những vùng sâu, vùng xa của Trung Quốc.
Loại tam thất này không có nghĩa là đã mất hoàn toàn mọi giá trị. Nó vẫn có thể còn những thành phần khác, nhưng hàm lượng và thành phần hoạt chất thực tế ra sao thì phải kiểm nghiệm mới biết được.
Rồi như một cơ duyên, trong chuyến lang thang Trung Quốc suốt một tháng, tôi theo chân tiến sĩ Nguyễn Thế Lương, giảng viên Đại học Nông nghiệp Nam Kinh, đến thăm nhiều nhà máy chế biến dược liệu quý. Tại đây, tôi có cơ hội tìm hiểu công nghệ chiết xuất các thành phần được chỉ định trong dược liệu, trong đó có tam thất.
AN HUY, TRUNG QUỐC: THỦ PHỦ CỦA CÔNG NGHIỆP CHIẾT XUẤT DƯỢC LIỆU
Tỉnh An Huy, đặc biệt là thành phố Bạc Châu, là một trung tâm lớn của ngành công nghiệp dược liệu Trung Quốc, nơi tập trung nhiều nhà máy chiết xuất hiện đại và quy mô lớn.
Ở đây có những khu công nghiệp với hàng trăm doanh nghiệp hoạt động ngày đêm. Có những công ty sở hữu khu nhà xưởng rộng hàng chục, thậm chí hàng trăm héc-ta, đi tham quan cả ngày chưa chắc đã hết. Hệ thống phòng kiểm nghiệm của một số doanh nghiệp được trang bị máy móc rất hiện đại, phục vụ việc phân tích và đánh giá chất lượng nguyên liệu.
Trái tim của những công ty này chính là hệ thống nhà xưởng chiết xuất dược liệu. Nguyên liệu từ nhiều vùng trên khắp Trung Quốc được đưa về đây, bất kể khô hay tươi, rồi chuyển vào phòng kiểm nghiệm để đánh giá các tiêu chuẩn chất lượng như thành phần, hàm lượng hoạt chất, dư lượng hóa chất và những chỉ tiêu cần thiết khác.
Nguyên liệu đạt yêu cầu mới được đưa vào sản xuất; những lô không đạt tiêu chuẩn sẽ bị loại bỏ hoặc xử lý theo quy trình tương ứng.
Một trong những công nghệ được sử dụng là trích ly siêu âm. Hiểu một cách đơn giản, nguyên liệu dược liệu được tiếp xúc với dung môi phù hợp, sau đó sóng siêu âm được sử dụng để hỗ trợ quá trình giải phóng các hợp chất từ mô thực vật vào dung môi.
Sóng siêu âm tạo ra những biến đổi cơ học trong môi trường chất lỏng, có thể hình thành hiện tượng xâm thực, giúp phá vỡ cấu trúc tế bào và tăng hiệu quả truyền khối. Tùy thuộc vào loại dược liệu, dung môi, điều kiện vận hành và mục tiêu sản xuất, công nghệ này có thể hỗ trợ chiết xuất một số nhóm hoạt chất nhất định.
Sau quá trình chiết xuất, dịch chiết được thu hồi, tiếp tục phân tách, tinh chế và kiểm nghiệm. Các thành phẩm được phân loại theo tiêu chuẩn chất lượng và yêu cầu của từng thị trường. Một số sản phẩm được sản xuất để đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu sang châu Âu, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc; những sản phẩm khác phục vụ thị trường trong nước.
Điều khiến tôi chú ý là công nghệ chiết xuất có thể được vận hành ở những điều kiện nhiệt độ khác nhau. Một số quy trình trích ly siêu âm có thể giảm nhu cầu gia nhiệt hoặc rút ngắn thời gian xử lý, qua đó hạn chế tác động nhiệt lên những hợp chất nhạy cảm. Tuy nhiên, không phải mọi hệ thống đều hoàn toàn không sử dụng nhiệt.
Điều đáng nói là sau một số quy trình chiết xuất, phần bã dược liệu vẫn có thể giữ được màu sắc và hình thái tương đối giống nguyên liệu ban đầu. Một củ tam thất khô sau khi xử lý có thể vẫn mang dáng vẻ của củ tam thất khô. Thậm chí, nguyên liệu tươi sau khi qua một số công đoạn cũng có thể trông gần giống như lúc mới được làm sạch.
Chính điều này khiến việc đánh giá chất lượng dược liệu bằng mắt thường trở nên khó khăn hơn.
Theo những gì tôi được nghe và tìm hiểu, có doanh nghiệp xử lý phần bã sau chiết xuất theo quy trình riêng, nhưng cũng có nguy cơ một số phần bã bị đưa ra ngoài và sử dụng sai mục đích, thậm chí làm nguyên liệu cho dược liệu giả.
Củ tam thất đã qua chiết xuất không phải lúc nào cũng dễ nhận biết. Nếu chỉ quan sát màu sắc, hình thái hoặc nếm thử, người mua khó có thể xác định nguyên liệu đã bị lấy đi những thành phần nào.
Việc kiểm tra cũng không đơn giản. Phép thử định tính chỉ phát hiện được những chất nằm trong phạm vi phương pháp kiểm nghiệm. Nếu không xác định đúng chất cần tìm hoặc không sử dụng phương pháp phù hợp, kết quả có thể không phản ánh đầy đủ chất lượng thực tế. Ngay cả khi một chỉ tiêu định lượng đạt yêu cầu, điều đó cũng không đồng nghĩa toàn bộ thành phần của dược liệu đều nguyên vẹn.
Bởi vậy, muốn đánh giá một lô tam thất có chất lượng tốt hay không, cần dựa vào nguồn gốc, quy trình sản xuất, hồ sơ kiểm nghiệm và những chỉ tiêu phù hợp, chứ không thể chỉ nhìn hình dáng bên ngoài.
Theo lời ông Lý, người thuộc Tập đoàn Bạch Dược Vân Nam, trong khoảng chục năm trở lại đây, nhiều doanh nghiệp công nghệ cao đã đầu tư vào việc chiết xuất các hoạt chất có giá trị từ củ tam thất. Nguyên liệu có thể ở dạng khô hoặc tươi, được xử lý bằng các công nghệ hiện đại nhằm thu hồi thành phần mục tiêu mà vẫn có thể giữ lại phần lớn đặc điểm hình thái bên ngoài.
Những câu chuyện ấy khiến tôi nhận ra rằng, đằng sau sự chênh lệch giá tam thất trên thị trường có thể là cả một chuỗi vấn đề về chất lượng nguyên liệu, công nghệ chế biến, tiêu chuẩn kiểm nghiệm và cách thức lưu thông hàng hóa.
Tất nhiên, không thể chỉ dựa vào giá bán để kết luận tam thất rẻ là đã bị rút hết hoạt chất, cũng không thể mặc nhiên cho rằng tam thất đắt tiền chắc chắn tốt. Những thông tin về việc chiết xuất, tái sử dụng phần bã hay mức giá của từng loại hoạt chất cần được kiểm chứng bằng hồ sơ và kết quả phân tích cụ thể.
Nhưng có một điều chắc chắn: một củ tam thất nhìn còn nguyên vẹn chưa đủ để chứng minh chất lượng bên trong vẫn nguyên vẹn.
Đó cũng là lý do khi tìm mua tam thất, người tiêu dùng cần quan tâm đến nguồn gốc, quy trình chế biến và chất lượng thực tế, thay vì chỉ nhìn vào hình thức đẹp hay mức giá cao thấp.