TAM THẤT BẮC: HIỂU ĐÚNG VỀ LOẠI DƯỢC LIỆU QUÝ

(Đêm qua, cậu em đại gia nhắn tin thế này. Điều thú vị là bác sĩ Tây y khuyên cậu cho bố, người vừa bị đột quỵ, dùng tam thất và sâm. Nhân đó, tôi viết một bài về tam thất. Anh em đọc sẽ thấy tôi viết cực kỳ chuẩn xác, kỹ càng, nói không với chém gió, bốc phét, thổi phồng.)
Hiện đã vào đợt khai thác tam thất để sấy, tôi viết bài này để cung cấp thêm thông tin cho anh chị em về loại dược liệu quý mà nhiều người đã sử dụng từ lâu nhưng chưa chắc đã hiểu đầy đủ về nó.
Từ đầu năm, tôi đã đặt mua cả vườn tam thất loại già, chất lượng tốt. Đến nay, khi không khí trên độ cao hơn 1.500m đã lạnh ngắt, cây tam thất bắt đầu tàn, bước vào thời kỳ ngủ đông. Đây cũng là thời điểm thích hợp để khai thác, đưa về chế biến và bảo quản dùng quanh năm.
Cả tấn củ tam thất 5 năm tuổi sẽ lần lượt được đưa về Hà Nội, đưa vào lò sấy để tạo ra những củ tam thất khô chất lượng cao, thường được gọi bằng cái tên Kim bất hoán.
Mặc dù có cả ngàn anh chị em đã sử dụng tam thất nhiều năm, nhưng không phải ai cũng hiểu rõ về nguồn gốc, thành phần và đặc điểm của loại dược liệu này.
1. Tam thất là gì?
Tam thất Bắc có tên khoa học Panax notoginseng, thuộc chi Panax, cùng chi với nhiều loại sâm nổi tiếng.
Trong nhóm Panax có nhiều loài khác nhau, mỗi loài có đặc điểm hình thái, thành phần hoạt chất, vùng phân bố và giá trị riêng. Sâm Ngọc Linh, sâm Lai Châu và tam thất Bắc không phải cùng một loài, dù có những điểm tương đồng về hình dáng và thành phần saponin.
Tam thất được trồng tại các vùng núi có khí hậu phù hợp, trong đó điều kiện sinh trưởng, tuổi củ, giống cây và quy trình chăm sóc đều có ảnh hưởng đến chất lượng nguyên liệu.
Cũng giống như nhiều cây dược liệu khác, cùng mang tên tam thất nhưng chất lượng thực tế có thể khác nhau đáng kể.
Vì vậy, khi lựa chọn tam thất, tôi đặc biệt chú trọng đến nguồn gốc, tuổi củ, hình dáng, màu sắc và chất lượng nguyên liệu. Tôi ưu tiên những củ già, có đặc điểm hình thái đẹp, được tuyển chọn kỹ lưỡng để đưa vào chế biến.
Anh chị em xem hình ảnh những củ tam thất tôi đăng kèm sẽ thấy chúng có những nét tương đồng về hình dáng với một số loài sâm thuộc chi Panax, trong đó có sâm Ngọc Linh và sâm Lai Châu.
Tuy nhiên, cần nói rõ rằng hình dáng, màu sắc hay mùi vị giống nhau không đủ để xác định hai loại sâm là cùng loài hoặc có chất lượng tương đương. Muốn phân biệt chính xác cần dựa vào nguồn gốc và phương pháp nhận diện phù hợp.
2. Vì sao tam thất được gọi là Kim bất hoán?
Trong y học cổ truyền, tam thất là vị thuốc được sử dụng từ lâu đời. Tên gọi Kim bất hoán thường được hiểu là quý đến mức vàng cũng không đổi.
Tam thất có vị trí đáng chú ý trong các tài liệu dược học cổ truyền, đặc biệt trong những bài thuốc liên quan đến huyết và tình trạng chấn thương, xuất huyết theo quan niệm Đông y.
Theo cách nhìn của y học cổ truyền, sâm thường gắn với công năng bổ khí, còn tam thất nổi bật hơn ở công năng tán ứ, chỉ huyết. Đây là những khái niệm thuộc hệ thống lý luận Đông y, không nên hiểu hoàn toàn tương đương với các chỉ số sinh lý được đo lường trong y học hiện đại.
Ngày nay, các nhà khoa học đã nghiên cứu tam thất và xác định được nhiều hợp chất đáng chú ý, trong đó có nhóm saponin. Tuy nhiên, thành phần hoạt chất và tác dụng thực tế còn phụ thuộc vào nguyên liệu, cách chế biến, liều lượng và phương pháp sử dụng.
3. Tam thất và sức khỏe phụ nữ
Trong y học cổ truyền Trung Quốc, tam thất được sử dụng trong nhiều bài thuốc liên quan đến huyết. Vì vậy, loại dược liệu này từ lâu đã được nhiều phụ nữ quan tâm.
Một cơ thể khỏe mạnh, chế độ ăn uống đầy đủ, giấc ngủ tốt và tuần hoàn máu bình thường đều góp phần duy trì vẻ ngoài tươi tắn.
Thiếu máu, thiếu dinh dưỡng hoặc một số vấn đề sức khỏe có thể khiến da dẻ kém tươi, tóc yếu và cơ thể mệt mỏi. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp da sạm, tóc bạc, nhiều nếp nhăn hay kinh nguyệt không đều đều xuất phát từ tình trạng thiếu khí huyết theo quan niệm Đông y.
Tam thất có chứa các hợp chất đang được nghiên cứu về hoạt tính sinh học. Dẫu vậy, hiện chưa có đủ bằng chứng lâm sàng chất lượng cao để khẳng định dùng tam thất lâu năm sẽ giúp trẻ mãi không già, tái tạo tế bào thần kỳ hoặc ngăn ngừa lão hóa.
Theo tôi, điều đáng quan tâm là lựa chọn nguyên liệu có nguồn gốc rõ ràng, hiểu đúng công dụng truyền thống và sử dụng phù hợp với tình trạng sức khỏe của mỗi người.
4. Tam thất và hệ tim mạch
Đây là một trong những lĩnh vực được quan tâm khi nghiên cứu tam thất.
Một số nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và nghiên cứu ban đầu trên người đã khảo sát tác động của các hợp chất trong tam thất đối với tiểu cầu, quá trình đông máu, mạch máu và một số chỉ số tim mạch.
Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu ban đầu không đồng nghĩa với việc tam thất đã được chứng minh có thể điều trị hoặc phòng ngừa hiệu quả mọi bệnh lý tim mạch.
Các bệnh như bệnh mạch vành, đau thắt ngực, nhồi máu cơ tim, tăng huyết áp và rối loạn mỡ máu đều cần được đánh giá, theo dõi và điều trị theo hướng dẫn y khoa.
Anh chị em đang sử dụng thuốc chống đông máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc chuẩn bị phẫu thuật cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng tam thất, bởi dược liệu này có thể ảnh hưởng đến quá trình đông máu và làm tăng nguy cơ tương tác thuốc.
5. Tam thất và những nghiên cứu về ung thư
Đây là vấn đề nhiều người quan tâm, đồng thời cũng cần được nhìn nhận thận trọng nhất.
Các hợp chất saponin trong tam thất đang được nghiên cứu về nhiều hoạt tính sinh học, trong đó có những tác động được khảo sát trên tế bào ung thư và mô hình thực nghiệm.
Một số kết quả nghiên cứu tiền lâm sàng gợi mở khả năng tiếp tục nghiên cứu các hợp chất này. Tuy nhiên, tác động quan sát được trong phòng thí nghiệm không có nghĩa là ăn củ tam thất hoặc uống bột tam thất có thể điều trị ung thư ở người.
Hiện chưa có đủ bằng chứng lâm sàng đáng tin cậy để khẳng định tam thất có thể làm teo khối u, chữa khỏi ung thư phổi, ung thư tử cung hay thay thế các phương pháp điều trị ung thư đã được chứng minh.
Tôi cho rằng đây vẫn là hướng nghiên cứu đáng quan tâm đối với các nhà khoa học. Nhưng với người bệnh, đặc biệt là bệnh nhân ung thư, điều quan trọng nhất vẫn là tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa và trao đổi trước khi sử dụng thêm bất kỳ loại dược liệu nào.
Tam thất có thể được tìm hiểu như một loại dược liệu truyền thống, nhưng không nên vì tin vào một sản phẩm bổ trợ mà trì hoãn hoặc bỏ điều trị cần thiết.
6. Ai có thể sử dụng tam thất?
Tam thất là dược liệu có giá trị trong y học cổ truyền và được nhiều người lựa chọn để chế biến, sử dụng trong gia đình.
Tuy nhiên, không nên mặc định rằng tất cả mọi người, ở mọi lứa tuổi, đều cần dùng tam thất hằng ngày. Việc sử dụng cần căn cứ vào tình trạng sức khỏe, liều lượng và những thuốc đang dùng.
Đặc biệt, phụ nữ mang thai, người đang có xuất huyết, người mắc bệnh lý đông máu, người chuẩn bị phẫu thuật và người đang dùng thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu cần được bác sĩ tư vấn trước khi sử dụng.
Người có bệnh nền hoặc đang điều trị bằng thuốc cũng không nên tự ý dùng tam thất với mục đích thay thế thuốc điều trị.
7. Một số cách chế biến và sử dụng tam thất theo kinh nghiệm truyền thống
Tam thất có thể được chế biến theo nhiều cách khác nhau. Dưới đây là những phương pháp thường được nhắc đến trong thực tế sử dụng dược liệu.
Tam thất tươi ngâm rượu: Có người lựa chọn rượu khoảng 32 độ để ngâm củ tươi. Tỷ lệ ngâm phụ thuộc vào độ tươi, lượng nước trong củ và mục đích sử dụng. Không nên coi một tỷ lệ ngâm cố định là liều dùng điều trị đã được chứng minh. Người mắc bệnh gan hoặc cần kiêng rượu nên tránh cách dùng này.
Tam thất thái lát ngâm mật ong: Củ được làm sạch, để ráo rồi thái lát. Một số người sử dụng phương pháp hong hoặc sấy nhẹ trước khi ngâm mật ong. Tỷ lệ 1kg tam thất với khoảng 3–4 lít mật ong là công thức được truyền lại trong thực tế chế biến, không phải liều dùng y khoa đã được xác lập. Cần bảo đảm vệ sinh và bảo quản phù hợp.
Tam thất thái lát hãm nước nóng: Một số gia đình dùng vài lát củ để hãm nước uống. Việc dùng bao nhiêu và dùng thường xuyên đến mức nào cần cân nhắc theo tình trạng sức khỏe, thay vì mặc định rằng càng uống nhiều càng tốt.
Tam thất chế biến cùng thực phẩm: Có thể bắt gặp các món hầm với gà, chim hoặc xương trong kinh nghiệm ẩm thực kết hợp dược liệu. Đây là cách chế biến truyền thống, không có nghĩa món ăn có thể thay thế thuốc hoặc bảo đảm hiệu quả điều trị bệnh.
Tam thất khô nghiền bột: Củ sau khi được làm khô có thể nghiền thành bột để tiện bảo quản và sử dụng. Cần kiểm soát độ ẩm, tránh nấm mốc và bảo quản theo hướng dẫn phù hợp. Không nên tự động áp dụng một liều cố định cho tất cả mọi người chỉ vì bột đã được nghiền nhỏ.
8. Vì sao tôi chú trọng tam thất già và quy trình sấy?
Để có một mẻ tam thất khô chất lượng, khâu lựa chọn nguyên liệu là rất quan trọng. Tuổi cây, tình trạng củ khi thu hoạch, độ sạch, độ ẩm và quá trình chế biến đều ảnh hưởng đến chất lượng thành phẩm.
Đợt này, tôi đưa về một lượng lớn tam thất 5 năm tuổi, tuyển chọn từ vùng trồng trên núi cao. Củ được đưa về Hà Nội để chế biến và sấy theo từng mẻ.
Sấy dược liệu không đơn giản chỉ là làm cho củ khô. Cần kiểm soát điều kiện sấy và độ ẩm thành phẩm để hạn chế hư hỏng trong quá trình bảo quản. Nhiệt độ và thời gian phù hợp còn phụ thuộc vào kích thước củ, độ ẩm ban đầu, thiết bị và mục tiêu chế biến.
Tôi dành nhiều công sức cho khâu tuyển chọn nguyên liệu và chế biến bởi chất lượng thành phẩm bắt đầu từ chính những củ được lựa chọn ngay tại vùng trồng.
Tam thất là một loại dược liệu có lịch sử sử dụng lâu đời, có thành phần hóa học đáng chú ý và còn nhiều vấn đề khoa học cần tiếp tục nghiên cứu.
Hiểu đúng về nó, lựa chọn nguyên liệu cẩn thận và sử dụng có trách nhiệm mới là cách để chúng ta trân trọng giá trị của một loại dược liệu quý.