Nắng nóng có thể làm thuốc trở nên nguy hiểm hơn như thế nào?

Mùa hè với các đợt nắng nóng kéo dài đang làm gia tăng các bệnh liên quan đến nhiệt như kiệt sức do nóng, say nắng, mất nước và rối loạn điện giải. Tuy nhiên, ít người biết rằng nhiều loại thuốc điều trị thông dụng cũng có thể làm cơ thể khó thích nghi hơn với thời tiết nóng bức.

Theo các hướng dẫn lâm sàng về tương tác giữa nhiệt độ và thuốc, một số thuốc điều trị tim mạch, tâm thần, chống dị ứng, giảm đau hay lợi tiểu có thể làm tăng nguy cơ tổn hại sức khỏe khi nhiệt độ môi trường tăng cao. Người cao tuổi, người mắc bệnh mạn tính và người dùng nhiều loại thuốc cùng lúc là nhóm cần đặc biệt lưu ý.

1. Nhiệt độ cao và thuốc có thể tương tác theo nhiều cơ chế

• 1. Nhiệt độ cao và thuốc có thể tương tác theo nhiều cơ chế
• 1.1. Thuốc làm tăng nguy cơ mất nước
• 1.2. Thuốc có thể làm giảm tiết mồ hôi
• 1.3. Thuốc làm tăng nguy cơ tổn thương thận trong ngày nóng
• 1.4. Làm da nhạy cảm hơn với ánh nắng
• 2. Nắng nóng cũng có thể làm giảm hiệu quả của thuốc
• 3. Người bệnh cần lưu ý gì?

Cơ thể duy trì thân nhiệt chủ yếu bằng cách tiết mồ hôi và giãn mạch dưới da để tỏa nhiệt. Tuy nhiên, nhiều loại thuốc có thể cản trở các cơ chế này.

Một số thuốc gây giảm tiết mồ hôi hoặc rối loạn điều hòa thân nhiệt, khiến cơ thể khó làm mát hơn. Một số thuốc khác gây mất nước, hạ huyết áp hoặc làm giảm cảm giác khát, khiến nguy cơ kiệt sức do nóng tăng lên.

Ngoài ra, khi mất nước do nắng nóng, khả năng đào thải thuốc qua thận cũng giảm, làm tăng nguy cơ tích tụ thuốc trong cơ thể và gây ngộ độc.

1.1. Thuốc làm tăng nguy cơ mất nước

Nhóm thuốc thường được nhắc đến nhiều nhất là thuốc lợi tiểu dùng trong điều trị tăng huyết áp và suy tim như furosemide, hydrochlorothiazide hay acetazolamide. Các thuốc này làm tăng đào thải nước và điện giải qua nước tiểu. Trong thời tiết nóng, cơ thể vốn đã mất nhiều nước qua mồ hôi nên nguy cơ mất nước và tụt huyết áp càng cao hơn.

Người bệnh có thể xuất hiện các biểu hiện như: Chóng mặt khi đứng lên, mệt lả, khô miệng, tiểu ít, chuột rút, ngất xỉu…

Một số thuốc điều trị tim mạch khác như thuốc chẹn beta, thuốc ức chế men chuyển (ACEi), thuốc chẹn thụ thể angiotensin II (ARB) hoặc thuốc phối hợp ARNI cũng có thể làm giảm khả năng thích nghi với nhiệt độ cao. Đặc biệt, việc phối hợp ACEi hoặc ARB với thuốc lợi tiểu được đánh giá có thể làm tăng đáng kể nguy cơ tổn thương thận trong điều kiện nắng nóng kéo dài.

1.2. Thuốc có thể làm giảm tiết mồ hôi

Nhiều thuốc hướng thần như thuốc chống loạn thần, thuốc chống trầm cảm ba vòng hoặc lithium ảnh hưởng trực tiếp đến trung tâm điều hòa thân nhiệt. Một số thuốc làm giảm tiết mồ hôi khiến cơ thể không thể giải nhiệt hiệu quả. Người dùng có thể tăng thân nhiệt nhanh khi ở ngoài trời nóng hoặc trong môi trường bí bách.

Các thuốc chống loạn thần như haloperidol, olanzapine, quetiapine hay risperidone đều được ghi nhận có nguy cơ này. Trong khi đó, thuốc kháng histamine thế hệ cũ có đặc tính kháng cholinergic như diphenhydramine, promethazine hoặc doxylamine cũng có thể gây giảm tiết mồ hôi và rối loạn điều hòa nhiệt.

Đối với trẻ em và thanh thiếu niên, các thuốc điều trị rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) như methylphenidate cũng được lưu ý vì có thể làm tăng thân nhiệt và giảm khả năng cảm nhận nóng.

1.3. Thuốc làm tăng nguy cơ tổn thương thận trong ngày nóng

Khi cơ thể mất nước, lưu lượng máu đến thận giảm. Nếu tiếp tục dùng một số thuốc có khả năng ảnh hưởng đến chức năng thận, nguy cơ suy thận cấp có thể tăng lên. Nhóm thuốc cần chú ý gồm: Thuốc chống viêm không steroid (NSAID), thuốc lợi tiểu, một số kháng sinh sulfonamid, thuốc kháng virus như indinavir… Người bệnh có thể xuất hiện các dấu hiệu như tiểu ít, phù, mệt nhiều hoặc buồn nôn.

Ngoài ra, các thuốc có "khoảng điều trị hẹp" như lithium, carbamazepine hoặc apixaban dễ tăng nồng độ trong máu khi cơ thể mất nước, từ đó làm tăng nguy cơ ngộ độc thuốc.

1.4. Làm da nhạy cảm hơn với ánh nắng

Không chỉ ảnh hưởng đến thân nhiệt, một số thuốc còn làm tăng độ nhạy cảm của da với ánh nắng mặt trời. Các thuốc chống nấm như voriconazole, griseofulvin hoặc flucytosine; kháng sinh như tetracycline, fluoroquinolone và metronidazole có thể gây phản ứng giống cháy nắng khi tiếp xúc ánh nắng mạnh.

Người dùng thuốc có thể bị: Đỏ da, rát da, nổi ban, bỏng nắng nhanh hơn bình thường… Do đó, người bệnh nên:

• Hạn chế ra nắng giờ cao điểm.
• Mặc quần áo dài tay.
• Đội mũ rộng vành.
• Dùng kem chống nắng phổ rộng SPF từ 30 trở lên...

2. Nắng nóng cũng có thể làm giảm hiệu quả của thuốc

Không chỉ cơ thể bị ảnh hưởng, nhiều loại thuốc và thiết bị y tế cũng nhạy cảm với nhiệt độ cao. Insulin nếu để lâu ở nơi nóng có thể giảm hiệu quả điều trị. Các bình xịt hít điều trị hen hoặc COPD có nguy cơ bị hỏng hoặc phát nổ khi để trong xe hơi nóng. Bút tiêm epinephrine như EpiPen cũng có thể hoạt động kém hơn khi tiếp xúc nhiệt độ quá cao.

Các chuyên gia khuyến cáo không để thuốc trong cốp xe, gần cửa kính hoặc nơi không có điều hòa trong thời gian dài.

3. Người bệnh cần lưu ý gì?

Theo khuyến cáo lâm sàng, người bệnh không nên tự ý dừng thuốc trong thời tiết nóng mà chưa có hướng dẫn của bác sĩ. Việc ngưng thuốc đột ngột, đặc biệt là thuốc tim mạch, thuốc tâm thần hoặc thuốc chống động kinh, có thể gây hậu quả nghiêm trọng hơn so với nguy cơ do nhiệt.

Điều quan trọng là người bệnh cần được đánh giá cá thể hóa để cân nhắc điều chỉnh liều, lượng nước uống hoặc thời điểm dùng thuốc phù hợp trong các đợt nắng nóng kéo dài.

Một số nhóm cần đặc biệt theo dõi gồm:

• Người cao tuổi
• Người mắc bệnh tim mạch
• Người bệnh thận
• Người đái tháo đường
• Người dùng nhiều thuốc cùng lúc
• Người sống một mình hoặc suy giảm nhận thức...

Các nhóm thuốc cần đặc biệt lưu ý trong ngày nắng nóng

DS. Thu Minh