Ham học hay hám danh? Suy nghĩ nhân ngày 20/11
Đào Xuân Vũ
2026-11-20T03:20:39-05:00
2026-11-20T03:20:39-05:00
https://dongyhc.vn/nukeviet/vi/dong-y-hc/tin-tham-khao/ham-hoc-hay-ham-danh-suy-nghi-nhan-ngay-20-11-1325.html
/nukeviet/themes/default/images/no_image.gif
Thuoc dong y
https://dongyhc.vn/nukeviet/uploads/logohc3-2.jpg
Thứ sáu - 20/11/2026 03:20
Nhân ngày Nhà giáo Việt Nam, tôi xin chia sẻ vài suy nghĩ về một hiện tượng khá phổ biến ở người Việt: sự coi trọng thái quá bằng cấp và danh xưng.
Đề tài này có phần tế nhị, nhứt là trong ngày tôn vinh những người làm nghề giáo. Tôi cũng là thầy giáo. Nhưng chính vì vậy, tôi nghĩ đây là dịp để tự hỏi sự học thật sự có ý nghĩa gì, và giá trị của người thầy nằm ở đâu.
Người Việt thường tự hào về truyền thống hiếu học. Ở những vùng quê nghèo, có những gia đình bán ruộng, bán đất để nuôi con ăn học, mong con có cái bằng. Họ hãnh diện khi được gọi là ‘kĩ sư’, ‘bác sĩ’, ‘luật sư’.
Nhưng nhìn lại, chúng ta cũng nên tự hỏi: người Việt ham học để hiểu biết, hay ham học để có danh vị?
■ Ba động cơ của sự học
Tôi nghĩ người ta đi học vì ít nhứt ba động cơ, và chúng thường đan xen nhau.
Thứ nhứt là học để hiểu biết. Tức là học để khám phá những điều mình chưa biết và dùng kiến thức để làm điều có ích cho đời. Đó là ham học.
Thứ hai là học để có danh, để được người khác công nhận, kính trọng qua bằng cấp, chức danh và địa vị xã hội. Ở mức vừa phải, đó là hiếu danh, và hiếu danh không hẳn là xấu. Ai cũng có nhu cầu được công nhận, và sự công nhận chánh đáng có thể khuyến khích người ta cố gắng hơn. Vấn đề chỉ bắt đầu khi danh xưng trở thành mục đích chánh, quan trọng hơn cả năng lực và đóng góp thực chất. Lúc đó hiếu danh đã thành hám danh.
Thứ ba là học vì sanh kế. Với một gia đình nghèo, tấm bằng là con đường thoát nghèo, là cơ hội có việc làm ổn định. Động cơ này rất thực tế và hoàn toàn chánh đáng. Tôi không xem đó là hám danh.
Những dòng dưới đây bàn về ranh giới giữa động cơ thứ nhứt và động cơ thứ ba.
■ Từ những ông nghè ngày xưa
Hồi còn nhỏ, tôi đọc những chuyện về các ông nghè, ông cống như những tấm gương để noi theo.
Trong suy nghĩ của tôi lúc bấy giờ, đỗ đạt là một thành tựu đem lại danh dự cho bản thân, gia đình và cả dòng họ. Những câu chuyện đó nuôi dưỡng trong tôi lòng ham học, nhưng có lẽ cũng gieo vào đầu tôi quan niệm rằng đích đến của sự học là bằng cấp và danh vị.
Mãi sau này, khi bước vào con đường khoa học và hoà nhập vào xã hội phương Tây, tôi mới bắt đầu nghĩ khác.
Chúng ta biết khá nhiều về những người đỗ trạng nguyên, bảng nhãn, thám hoa hay tiến sĩ: tên tuổi, quê quán, năm đỗ đạt, đôi khi cả giai thoại về tài ứng đối.
Nhưng nếu hỏi các vị khoa bảng đó đã để lại tư tưởng gì, phát hiện điều gì, hay có đóng góp trí thức nào còn giá trị đến ngày nay, thì với nhiều người, câu trả lời không dễ tìm.
Dĩ nhiên, không thể lấy tiêu chuẩn khoa học ngày nay để đánh giá người xưa. Khoa cử thời đó chủ yếu nhằm tuyển chọn người ra làm quan.
Một phần lí do chúng ta nhớ năm đỗ hơn nhớ tư tưởng cũng nằm ở sử liệu: bia tiến sĩ và sách đăng khoa ghi kĩ ai đỗ năm nào, còn nhiều trước tác thì đã thất lạc. Và, lịch sử Việt Nam vẫn có những học giả để lại di sản đáng kể về văn học, sử học, triết học và y học.
Điều tôi muốn nói là cách chúng ta chọn ghi nhớ và tôn vinh. Từ những ông nghè ngày xưa đến những giáo sư, tiến sĩ ngày nay, danh xưng vẫn có một sức hấp dẫn đặc biệt trong xã hội Việt Nam.
Tôi không dám khẳng định có một sợi dây nhân quả nối thẳng hai thời đại, nhưng sự tương đồng thì khó bỏ qua. Và đôi khi, chúng ta vô tình truyền lại cho thế hệ sau quan niệm rằng học là để có danh.
■ Khi danh xưng dài hơn cái tên
Ai từng dự hội nghị ở Việt Nam chắc không lạ gì cách giới thiệu một diễn giả hay một vị khách danh dự. Trước khi nghe tên người đó, chúng ta có thể phải nghe một chuỗi bằng cấp và danh xưng: Giáo sư, Phó giáo sư, Tiến sĩ, Thạc sĩ, Bác sĩ chuyên khoa II, Thầy thuốc Ưu tú, Nhà giáo Nhân dân, v.v.
Có khi phần danh xưng dài gấp năm lần cái tên!
Tôi không có ý xem nhẹ những danh hiệu đó. Mỗi danh hiệu có thể là kết quả của nhiều năm học tập, làm việc và cống hiến, và người được trao có quyền tự hào. Nói theo tiếng Anh họ ‘earned it’.
Nhưng tôi vẫn tự hỏi: tại sao chúng ta cần đọc hết những bằng cấp và danh xưng đó mỗi khi giới thiệu một người?
Ở phần lớn các hội nghị khoa học quốc tế mà tôi có dịp tham dự, diễn giả thường được giới thiệu bằng tên, cơ quan công tác và một vài đóng góp liên quan đến chủ đề. Đôi khi chỉ đơn giản là Professor X hoặc Dr Y. Điều cử tọa quan tâm là người ấy sẽ nói gì, có phát hiện gì mới, và phát hiện đó có ý nghĩa ra sao.
Tôi thích cách giới thiệu đó: ngắn gọn, tự nhiên, và đi thẳng vào điều đáng quan tâm.
■ Khi bằng cấp trở thành tin tức
Báo chí Việt Nam có một thói quen khá thú vị: rất thích đưa tin về bằng cấp và danh xưng.
Thỉnh thoảng chúng ta đọc những cái tít đại loại như “Người Việt trẻ nhứt lấy bằng tiến sĩ”, “Nữ giáo sư trẻ tuổi nhứt”, hay “Người đầu tiên đạt học vị tiến sĩ trong lãnh vực…”.
Những câu chuyện như thế có thể truyền cảm hứng, nhứt là khi nhân vật vượt qua hoàn cảnh khó khăn để học tập. Tôi hoàn toàn ủng hộ việc ghi nhận những nỗ lực như vậy.
Điều làm tôi băn khoăn là nhiều bài báo chỉ dừng lại ở tuổi tác, trường đại học và danh hiệu. Đọc xong, chúng ta biết người đó có bằng tiến sĩ ở tuổi 25 hay được bổ nhiệm giáo sư ở tuổi 30, nhưng không biết họ đã nghiên cứu vấn đề gì, phát hiện được gì, đóng góp gì cho khoa học.
Một cái bằng, cho dù là tiến sĩ, chứng nhận rằng người được cấp bằng đã hoàn thành một chương trình đào tạo nghiên cứu. Đó là điểm khởi đầu của một hành trình học thuật, không phải đích đến.
Tương tự, chức danh giáo sư là sự công nhận trong một hệ thống đại học, nhưng giá trị lâu dài của một giáo sư nằm ở những gì họ nghiên cứu, giảng dạy và để lại cho các thế hệ sau.
Thay vì chỉ cho biết một người đã lấy bằng ở đâu, báo chí có thể giải thích luận án của họ trả lời câu hỏi gì, kết quả ra sao, và tại sao công chúng nên quan tâm.
■ Danh xưng như một thước đo thay thế?
Vấn đề không chỉ nằm ở những cá nhân thích danh xưng. Nó còn nằm ở cách xã hội đánh giá một con người.
Phải nói cho công bằng: đánh giá đóng góp thực chất không phải chuyện dễ. Một công trình khoa học có thể phải mất nhiều năm mới bộc lộ giá trị. Một người thầy giỏi có thể không có nhiều bài báo, nhưng đã đào tạo nhiều thế hệ học trò xuất sắc. Một bác sĩ tận tâm có thể không có học hàm cao, nhưng đã giúp hàng ngàn bệnh nhân có cuộc sống tốt hơn.
Chính vì khó đánh giá, xã hội tìm đến một thước đo đơn giản và dễ thấy: danh xưng. Khi không biết người trước mặt tài giỏi đến đâu, hai chữ “tiến sĩ” trở thành một tín hiệu tiện lợi.
Cái giá của sự tiện lợi đó là khi xã hội tưởng thưởng cho danh xưng nhiều hơn cho đóng góp, người ta sẽ có động cơ theo đuổi danh xưng.
Khi một chỉ số trở thành mục tiêu, nó không còn là thước đo tốt nữa. Môi trường học thuật Việt Nam đang chịu cả hai áp lực cùng một lúc.
Vậy có thể làm gì? Tôi nghĩ đến vài việc cụ thể:
* Trong tuyển dụng và xét chức danh, yêu cầu ứng viên trình bày vài công trình tiêu biểu nhứt và giải thích đóng góp của mình, thay vì chỉ đếm số bài báo. Nhiều đại học trên thế giới đã đi theo hướng này, theo tinh thần Tuyên bố San Francisco về Đánh giá Nghiên cứu (DORA).
* Ghi nhận giảng dạy, hướng dẫn học trò và phục vụ cộng đồng như những đóng góp thật, không phải phần phụ.
* Ở hội nghị, giới thiệu diễn giả bằng những gì họ đã làm, không phải bằng danh sách danh hiệu.
* Ở báo chí, viết về nội dung nghiên cứu, không chỉ về đỗ đạt hay tuổi đỗ đạt.
■ Người thầy và ý nghĩa của sự học
Nhân ngày Nhà giáo, tôi nghĩ nhiều đến những người thầy mà mình từng gặp trong đời.
Có những người thầy tôi nhớ hoài. Không phải vì họ có bao nhiêu bằng cấp hay danh hiệu, mà vì họ đã dạy tôi cách suy nghĩ, cách đặt câu hỏi, và cách nhận ra những điều mình chưa biết.
Tôi đặc biệt kính trọng những người thầy dám nói “Tôi không biết” trước một câu hỏi khó. Ba chữ nghe đơn giản, nhưng trong môi trường học thuật, chúng thể hiện một đức tính rất đáng quí: sự khiêm tốn trước biển học.
Người càng học nhiều càng nhận ra rằng những điều mình chưa biết còn nhiều hơn những điều mình đã biết.
Có lẽ đó cũng là chỗ khác nhau giữa người ham học và người hám danh. Người ham học luôn thấy mình còn thiếu. Người hám danh có thể thấy mình đã đủ khi có được danh xưng mong muốn.
Người thầy có ảnh hưởng lâu dài không chỉ truyền đạt kiến thức, mà còn truyền cho học trò một thái độ đối với tri thức: biết hoài nghi, biết kiểm chứng, biết nhận sai và biết thay đổi quan điểm khi có chứng cứ mới. Những phẩm chất đó khó có thể đo bằng học hàm hay học vị.
Nhân ngày Nhà giáo Việt Nam, tôi xin gởi lời kính trọng đến những người thầy, người cô đã dành cuộc đời mình cho sự học và cho học trò, nhứt là những người thầy bình dị đang âm thầm làm tốt công việc của mình mà ít khi được nhắc tên.
Tôi mong rằng một ngày nào đó, khi giới thiệu một nhà giáo hay một nhà khoa học, chúng ta sẽ quan tâm đến những gì họ đã làm được nhiều hơn những danh xưng đứng trước tên họ.
Một xã hội thật sự hiếu học có lẽ là nơi người ta học để hiểu biết, chứ không chỉ học để được gọi bằng một danh xưng nào đó.
Bài viết của Nguyễn Tuấn
Nguồn tin: www.facebook.com