Phục hồi chức năng hay châm cứu sau đột quỵ?
Đào Xuân Vũ
2026-11-17T01:02:06-05:00
2026-11-17T01:02:06-05:00
https://dongyhc.vn/nukeviet/vi/dong-y-hc/tin-tham-khao/phuc-hoi-chuc-nang-hay-cham-cuu-sau-dot-quy-1322.html
/nukeviet/themes/default/images/no_image.gif
Thuoc dong y
https://dongyhc.vn/nukeviet/uploads/logohc3-2.jpg
Thứ ba - 17/11/2026 01:02
Sáng nay đọc VNE thấy thống kê “Số ca tử vong do đột quỵ tăng từ 16.000 lên 33.100 trong giai đoạn 2021–2025, là nguyên nhân gây tử vong cao nhất trong nhóm bệnh tuần hoàn tại Việt Nam”. Thật buồn khi y học tiến bộ hơn, các trung tâm đột quỵ đạt tiêu chuẩn Gold, Diamond, Platinum khắp nơi, nhưng đột quỵ và tàn phế vẫn là nỗi lo lớn nhất của mọi gia đình. Nguyên nhân rất nhiều, nhưng chủ yếu do bệnh tim mạch chuyển hóa gia tăng cùng xu hướng phát triển xã hội hiện đại và tình trạng già hóa dân số đang ở mức báo động.
Khoảng 10 năm nữa, cứ 5 người thì có 1 người trên 60 tuổi. Đột quỵ lại thường xảy ra ở người cao tuổi. Điều đáng lo nhất là di chứng. Các bạn thử hình dung một người già bị nằm một chỗ, không tự vệ sinh, ăn uống... gia đình sẽ vất vả nhường nào, sẽ cần ít nhất một người chăm sóc, thường đang tuổi lao động.
Là bác sĩ tim mạch, tôi hay gặp người bệnh đột quỵ vào cấp cứu, việc của chúng tôi là hạn chế di chứng và giảm tối đa tỷ lệ tái phát của đột quỵ bằng các phương pháp tốt nhất có trong tay. Nhưng khi người bệnh đã qua cơn nguy kịch, chặng đường giúp họ đứng dậy, cầm nắm, nói lại được... thuộc về các đồng nghiệp phục hồi chức năng và y học cổ truyền.
Tháng trước tôi tái khám cho một bác trai ngoài 70, rung nhĩ, nhồi máu não đã gần 5 tháng. Gia đình rất chu đáo, ngày nào cũng đưa bác đi châm cứu, xoa bóp, dùng mọi thứ thuốc đắt tiền được mách bảo... , vậy mà bác vẫn chưa tự đứng dậy khỏi giường. Hỏi ra thì suốt thời gian đó bác gần như chưa được tập đứng, tập đi hay tập cầm nắm... Tôi tiếc nhất là khoảng thời gian quý giá đã trôi qua.
Phần não bị tổn thương không hồi phục, nhưng phần não lành có thể học để đảm nhận thay. Khả năng này học nhiều nhất trong 3 tháng đầu và còn khá tốt đến tháng thứ 6. Não học theo nguyên tắc lặp đi lặp lại nhiều lần tạo "đường mòn". Muốn bàn tay cầm lại được cái thìa, người bệnh phải tự cố gắng cầm thìa hàng trăm, hàng nghìn lần, có người hướng dẫn và sửa động tác.
Năm 1959, cha của nhà khoa học Paul Bach-y-Rita bị đột quỵ nặng, liệt nửa người, mất ngôn ngữ. Bác sĩ khuyên đưa vào viện dưỡng lão. Người con trai đưa bố về nhà, tập từ bò, vịn tường đi, tập cầm bát... Một năm sau ông quay lại dạy học. Não đã tự tìm đường khác nhờ tập luyện bền bỉ. Điều kinh ngạc, 7 năm sau ông qua đời khi đang leo núi ở độ cao gần 2.700 mét.
Tất nhiên không phải ai cũng hồi phục ngoạn mục như vậy. Mức hồi phục phụ thuộc nhiều vào vị trí và kích thước tổn thương. Ổ nhồi máu nhỏ ở vùng sâu, hay đường dẫn truyền vận động còn giữ được một phần, thường hồi phục vận động tốt. Người mất ngôn ngữ kiểu nói khó nhưng vẫn hiểu lời người khác thường tiến bộ tốt hơn người mất cả nói lẫn hiểu. Nhưng dù tiên lượng ra sao, người được tập đúng và đủ luôn hồi phục tốt hơn chính họ nếu không được tập.
Phục hồi chức năng không chỉ là tập cho tay chân cử động mà hoạt động trị liệu giúp người bệnh tự ăn, tự mặc, tự đi vệ sinh. Người bệnh còn được chọn dụng cụ trợ giúp, được hướng dẫn sắp xếp lại nhà cửa cho an toàn, và người nhà được dạy cách chăm sóc đúng.
Châm cứu, xoa bóp bấm huyệt không có lỗi gì. Các phương pháp này có thể giúp giảm đau bên bị liệt, giảm co cứng, cải thiện giấc ngủ và tinh thần... Có điều, cần là bạn đồng hành của tập luyện chủ động chứ không thay thế được. Thiếu sót khá lớn của hệ thống y tế trước đây khi phân tách y học cổ truyền và phục hồi chức năng là 2 "địa hạt" riêng biệt. Ở nhiều bệnh viện y học cổ truyền hiện nay đã có sẵn khoa phục hồi chức năng ngay trong cùng một mái nhà. Người bệnh và gia đình nên tận dụng điều đó: hỏi bác sĩ để được chỉ định cả châm cứu lẫn tập vận động, ngôn ngữ trị liệu ngay từ đầu, chứ đừng chỉ chọn một. Một ngày điều trị hợp lý có thể là buổi sáng châm cứu, xoa bóp, buổi chiều tập vận động và tập nói.
Còn sau 6 tháng thì sao? Nhiều gia đình nghe nói "qua 6 tháng là hết" nên buông. Không phải vậy. Sau 6 tháng tốc độ hồi phục chậm lại, nhưng với bài tập có mục tiêu, nhiều người vẫn đi vững hơn, tay khéo hơn, thậm chí sau vài năm. Quan trọng hơn, nếu ngừng tập thì khớp bên liệt sẽ cứng dần, cơ teo lại, vai đau, thăng bằng kém đi và nguy cơ té ngã gãy xương tăng lên...
Một điều cần ghi nhớ đột quỵ có nguy cơ tái phát rất cao nếu không được điều trị tốt nguyên nhân. Không tự ý bỏ thuốc huyết áp, mỡ máu, kháng kết tập tiểu cầu hay chống đông.. Nếu dùng thêm thuốc thang đông y, cần báo cho tất cả bác sĩ điều trị để tránh tương tác thuốc.
Người sau đột quỵ phần lớn mang sẵn bệnh tim mạch, nên tập luyện vừa là thuốc vừa phải an toàn như dùng thuốc. Nên đo huyết áp và mạch trước mỗi buổi tập, và chia việc tập ra hai buổi thay vì dồn một buổi. Nếu thấy đau ngực, khó thở, choáng váng hoặc tim đập loạn thì dừng ngay. Mỗi buổi tập đều đặn cũng góp phần giữ huyết áp, đường huyết, mỡ máu ổn định hơn và tất nhiên tỷ lệ tái phát đột quỵ cũng sẽ giảm xuống!
Nếu nhà mình có người thân sau đột quỵ, xin hãy hỏi bác sĩ điều trị một câu đơn giản: "Mỗi ngày bố/mẹ tôi được tập bao nhiêu phút?" Nếu câu trả lời là chưa có phút nào thì nên bàn lại kế hoạch điều trị ngay, dù đang ở tháng thứ mấy các bạn ạ.
NGUYỄN LÂN HIẾU
Nguồn tin: www.facebook.com