Góc khuất sau mỗi lần bác sĩ đổi thuốc

Bà Trần Thị Lan, 68 tuổi, ở Thanh Xuân, Hà Nội, vẫn nhớ buổi chiều tháng 3 năm ngoái khi con gái phát hiện bà nằm bất tỉnh trong phòng tắm.

Trước đó ba tuần, bà vừa tái khám bệnh tiểu đường và nhận một đơn thuốc hoàn toàn mới từ bác sĩ trẻ. "Bác ơi, thuốc cũ của bác sĩ khác kê không hiệu quả đâu, chúng ta phải đổi sang loại mạnh hơn", lời khuyên nhiệt tình của thầy thuốc khiến bà Lan gật đầu tin tưởng, bởi lúc đó đường huyết của người phụ nữ tăng từ 7,0 lên 7,2 mmol/L.

Tuần đầu, bà nhầm lẫn uống cả hai viên cùng lúc vào buổi sáng. Tuần thứ hai, bà quên mất liều trưa vì không quen. Đến tuần thứ ba, cơn hạ đường huyết ập đến bất ngờ khi bà đang chuẩn bị tắm. "Tôi chỉ nhớ mắt tối sầm rồi ngã quỵ xuống", bà kể lại.

Kết quả xét nghiệm cho thấy đường huyết của bà rơi xuống còn 2.1 mmol/L - ngưỡng nguy hiểm có thể gây tổn thương não vĩnh viễn. Bác sĩ cấp cứu cho biết nếu đến muộn hơn 15 phút, hậu quả không thể lường trước. Khi con gái bà mang hồ sơ bệnh án cũ đến, các bác sĩ tại khoa Cấp cứu đều ngạc nhiên: "Tại sao lại đổi thuốc khi chỉ số kiểm soát tốt như vậy?".

Tương tự, ông Nam, 60 tuổi, Nghệ An, mắc tăng huyết áp ba năm nay, nhưng cứ 6 tháng tái khám, ông lại nhận một phác đồ hoàn toàn mới. Khi thì bác sĩ đổi biệt dược, lúc thêm thuốc lợi tiểu, khi lại đảo lộn giờ uống sáng - tối. Hệ quả là ông Nam rơi vào "ma trận" của sự nhầm lẫn như uống trùng liều, bỏ sót thuốc vì không nhớ nổi quy luật mới. Đỉnh điểm, ông phải nhập viện cấp cứu vì cơn tăng huyết áp kịch phát sau một đợt "chỉnh thuốc" của bác sĩ.

"Giá như đơn thuốc được giữ nguyên, tôi đã không phải khổ sở học lại cách uống thuốc ở tuổi này", bệnh nhân chia sẻ.

Bác sĩ Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y (Hà Nội). Ảnh: Facebook nhân vật

Bác sĩ Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y (Hà Nội), nhận định ai khoác lên mình chiếc áo blouse trắng đều mang khát vọng kê được đơn thuốc tốt nhất, hoặc chí ít là hoàn hảo hơn người đi trước. Khi bệnh nhân cầm một đơn thuốc cũ đến, phản xạ tự nhiên của hầu hết bác sĩ là muốn thay đổi, không chấp nhận việc "sao chép" lại phác đồ cũ, ngay cả khi đó là đơn do chính tay mình từng kê.

Động cơ này xuất phát từ mong muốn khẳng định chuyên môn, sợ bệnh nhân phật lòng vì đi khám mà "không được gì mới", hoặc đơn giản do áp lực thầu thuốc tại bệnh viện thay đổi. Đáng lo ngại hơn là tình trạng một số bác sĩ vì cái tôi mà chê bai đơn thuốc của đồng nghiệp cơ sở khác, một hành vi vi phạm nghiêm trọng đạo đức nghề nghiệp, ông Hiếu nhận định.

Tuy nhiên, với bệnh lý mạn tính, sự "sáng tạo" này của thầy thuốc có khi trở thành thói quen nguy hại. Dưới góc độ khoa học, PGS.TS Đỗ Văn Dũng, nguyên Trưởng khoa Y tế Công cộng, Đại học Y Dược TP HCM, cảnh báo trong điều trị bệnh mạn tính, "ổn định" là đích đến, không phải sự "mới lạ". Việc thay đổi đơn thuốc liên tục khi tình trạng bệnh đang được kiểm soát sẽ làm mất dấu vết theo dõi lâm sàng (clinical tracking). Bác sĩ sẽ không thể đánh giá chính xác hiệu quả thực sự của dược chất lên cơ thể. Nguy hiểm hơn, cơ thể người bệnh – vốn đang thích nghi với cơ chế thuốc cũ – sẽ phải đối mặt với nguy cơ sốc, ngộ độc hoặc kháng thuốc khi tiếp nhận hoạt chất mới đột ngột.

Dữ liệu từ The New England Journal of Medicine (2018) củng cố quan điểm này khi chỉ ra rằng, mỗi lần thay đổi thuốc không cần thiết làm tăng 20% nguy cơ bệnh nhân không tuân thủ điều trị. Đặc biệt với bệnh lý tim mạch, sự xáo trộn này có thể kích hoạt các biến cố tử vong như nhồi máu cơ tim hay đột quỵ.

Để giải quyết vấn đề, bác sĩ Hiếu đưa ra khuyến nghị cốt lõi nếu bệnh nhân đang ổn định, bác sĩ hãy dũng cảm... không làm gì cả. "Làm nghề y, ai cũng muốn đơn thuốc mình kê là tốt nhất. Nhưng tốt nhất là phù hợp với người bệnh, chứ không phải để thỏa mãn cái tôi của bác sĩ", ông nhấn mạnh.

Cụ thể, khi tái khám, bác sĩ cần tuân thủ nguyên tắc "bảo tồn" như ưu tiên giữ nguyên đơn, nếu các chỉ số sinh tồn ổn định. Trong trường hợp bệnh viện hết thuốc cũ, bắt buộc phải chọn thuốc cùng gốc hoặc cùng nhóm điều trị (ví dụ cùng nhóm chẹn kênh canxi), tuyệt đối không tùy tiện đổi sang nhóm cơ chế khác (như lợi tiểu hay chẹn beta) chỉ để "cho khác".

Bệnh nhân cần dùng thuốc theo toa bác sĩ kê phù hợp để điều trị bệnh mạn tính. Ảnh: Quỳnh Trần

Việc thay đổi phác đồ chỉ nên được thực hiện dựa trên 4 yếu tố y khoa khách quan, thay vì cảm tính chủ quan. Đầu tiên, thuốc cũ hết hiệu quả hoặc gây tác dụng phụ nghiêm trọng; xuất hiện bệnh lý đồng mắc mới cần tránh tương tác thuốc. Tiếp theo, cơ thể bệnh nhân không còn dung nạp thuốc (ảnh hưởng gan, thận); hoặc có cập nhật mới từ hướng dẫn y khoa thế giới về loại thuốc an toàn hơn.

Bên cạnh đó, các bác sĩ nên dành thời gian giải thích cho bệnh nhân hiểu vì sao họ cần giữ nguyên thuốc cũ hoặc thay mới. Theo nghiên cứu từ Journal of the American Medical Association (2020), sự minh bạch và giao tiếp hiệu quả của bác sĩ giúp tăng 35% tỷ lệ tuân thủ điều trị ở người cao tuổi.

Thùy An