Đừng uống hoa tam thất nếu chưa biết điều này

Giải mã Tam thất - phần 2: Vì sao tôi không dùng hoa, lá tam thất?
Anh chị em hỏi suốt về hoa với nụ tam thất, nhưng tôi không bán , đơn giản vì không kiểm soát được chất lượng. Trong khi đó, dùng củ hoặc bột là đã đủ hoạt chất, hiệu quả rõ ràng hơn. Đã mất công dùng thì phải dùng thứ đáng tiền , đó là lý do tôi không bán hoa.
Tam thất ở Trung Quốc được trồng nhiều nơi, nhưng nổi bật nhất vẫn là Vân Nam. Trong đó, khu Vân Sơn được xem là “thủ phủ” của loại dược liệu này, chất lượng đứng đầu.
Đi đến đó thực ra không khó. Không cần visa, chỉ cần giấy thông hành là có thể vào nội địa. Từ Hà Giang làm thủ tục khoảng một tiếng là xong. Có người quen biết bên kia, vừa qua cửa khẩu là có xe đón, đi thẳng vào vùng trồng.
A Tưởng - người Hồng Hà - là một trong những người trồng sâm và tam thất quy mô lớn, hàng trăm hecta. Xuất thân nông dân nên tính rất thoải mái, nhưng hệ thống trang trại thì cực kỳ bài bản. Đi cùng anh, tôi được dẫn thăm từ khu này sang khu khác, quy mô phải nói là choáng.
Qua cửa khẩu là bắt đầu leo dốc. Lên đến tầm 1.200m, hai bên hiện ra những khu nhà lưới đen bạt ngàn , toàn bộ là vườn tam thất.
Vân Sơn chỉ là một châu cấp dưới tỉnh, nhưng diện tích rộng gần bằng cả miền Bắc Việt Nam. Nó giáp Hà Giang, Lào Cai, sát Cao Bằng và Lai Châu - nên thực ra 4 tỉnh này của Việt Nam đều trồng được tam thất.
Từ những năm 60, các nhà khoa học Việt Nam đã đưa tam thất bắc về trồng ở những vùng này. Người Dao còn mang về tận Na Hang (Tuyên Quang), trồng ở vùng núi cao hơn 1.500m.
Trước đây tôi từng gặp một loại củ nhỏ, dài như chiếc đũa, mọc trên núi đá, cứ tưởng là giống mới nên đặt tên “tiết trúc đá”. Sau này mới biết, đó chính là tam thất bắc được trồng từ ngày xưa rồi lan ra tự nhiên.
Vì vị đắng rồi ngọt hậu giống sâm Ngọc Linh, nên nhiều người lợi dụng để thổi giá, đánh lừa khách.
Nói vậy để thấy, Việt Nam có điều kiện tự nhiên rất phù hợp để trồng tam thất. Nhưng tiếc là ít ai kiên trì, vì trồng lâu thu hoạch, không nhanh như ngô sắn - nên cuối cùng lại đi nhập về cho nhanh.
Hiện nay, tam thất hoang giá rất cao, có thể vài chục triệu/kg. Nhưng thực tế, chất lượng lại không bằng tam thất bắc trồng lâu năm. Loại hoang chủ yếu để ngâm rượu, giá trị dược tính không cao bằng.
Nếu tam thất bắc được trồng lâu năm, tự nhiên như trước đây, thì giá trị không thua gì sâm Ngọc Linh. Nhưng chúng ta lại chưa tận dụng được lợi thế này.
Đi thực tế các trang trại bên Trung Quốc mới thấy họ làm bài bản thế nào. Cả một vùng núi rộng lớn chỉ trồng tam thất, không có nhà dân xen kẽ. Người dân được gom về khu riêng, giống như thị trấn. Hết giờ làm là về, trang trại chỉ còn chó canh, gần như không có trộm.
Vào khu gây giống, tôi thấy các luống tam thất 1-2-3 năm tuổi, lá và hoa trắng xóa. A Tưởng nói thẳng: giai đoạn đầu phải phun thuốc, chống nấm, kích rễ, kích lá để cây phát triển.
Khi cây đạt 4-5 năm tuổi thì ngừng hoàn toàn, tỉa thưa để cây tự phát triển. Vì vậy, tam thất càng già càng an toàn.
Và đây là vấn đề:
Hoa và lá tam thất chính là phần “ăn” trực tiếp những thứ được phun vào giai đoạn đầu.
Trong khi đó, hoa của cây dưới 3 năm tuổi không đạt tiêu chuẩn làm giống, nên thường bị thu hoạch bán ra thị trường - bao gồm cả làm trà. Những thứ đó có thể dính vôi bột, thuốc, hoặc hóa chất xử lý.
Củ thì nằm dưới đất, ít bị ảnh hưởng trực tiếp hơn. Và củ già (5 năm trở lên) gần như không còn bị can thiệp gì trong năm cuối.
Vì vậy, nếu lựa chọn, tôi vẫn ưu tiên củ - đặc biệt là củ già. Không phải vì hoa không dùng được, mà vì rủi ro về chất lượng quá khó kiểm soát.